شوك چيني

منبع: FORTUNE MARCH 4, 2002 مترجمان: پگاه بهبهاني، محمدرضا منصوري

چين اكنون از يك توليدكننده عروسك به يك كشور داراي پيشرفته ترين تكنولوژي تبديل شده است. موج عظيم سرمايه گذاري مستقيم خارجي و سيكل اقتصاد كلان جهاني چين را در رديف كشورهاي پيشرفته صنعتي قرار داده است. اكثـر شـركتهاي جهاني امروزه تصميم گرفته اند بخشي از امكانات توليد خود را به چين منتقل كنند. اكثر فارغ التحصيلان دانشگاههاي آمريكا در رشته مهندسي و علوم چيني هستند. ميزان سرمايه گذاري خارجي در چين ظرف سه سال گذشته به بيش از 112 ميليارد دلار رسيده است. چين به زودي پس از آمريكا دومين بازار بزرگ مخابراتي جهان خواهدشد. ظهور چين به عنوان يك قدرت صنعتي روي كشورهاي همسايه در شرق آسيا تاثير محسوسي گذاشته كه در ژاپن به شوك چيني معروف است. يك مقام دولتي شرق آسيا: چيني ها سريع كـار مي كنند و وقتي آنها شروع به توليد مي كنند ما قادر نيستيم كاري انجام دهيم. در جريان انقلاب صنعتي، لنكشير (LANCASHIRE) در شمال شرقي انگلستان، به عنوان كارگاه جهاني شناخته شد. در دهه 1830، اين شهر حقيقتاً نسبت به ديگر نقاط جهان از ماشين آلات بيشتري برخوردار بود. امروزه كارگاه جهاني ديگر درحال خلق شدن است. آن كارگاه در طول سواحل شرقي چين، از داليان در شمال شانگهاي تا گنگ دونگ و سپس از دور دست به طرف جنوب درايالت فوجيان در تنگه تايوان كشيده شده است و شعبه هايي نيز در داخل و حومه پكن دارد؛ جايي كه تكامل سريع در ارتباطات و خطوط حمل و نقل باعث جذب كمپاني هايي مي گردد كه روزي در نوار ساحلي بودند. با وجود اين، حجم توليدات چين به اندازه اروپا نيست اما جهت رسيدن به اين منظور نياز به دهه ديگري است. انتقال تاريخي پرجمعيت ترين كشور جهان، از يك توليدكننده عروسكهاي اسباب بازي، به كشور داراي پيشرفته ترين تكنولوژي، نمي توانست از اين گوياتر باشد. از يك طرف تاثير يك موج عظيم و پايدار سرمايه گذاري مستقيم خارجي و ازطرف ديگر به نظر مي رسد سيكل اقتصــاد كلان جهـاني در طراحي و قالب ريزي مجدد پايه صنعتي چين موثر بوده است. در پايان قرن 19 ميلادي، سرمايه گذاران خارجي به آمريكا (ملتي كاملاً جديد با نيروي كار فراوان و ارزان و يك اشتهاي سيرنشدني براي آخرين تكنولوژي صنعتي) سرازير شدند و بزودي به جاي لنكشير، آمريكا به يك كارگاه جهاني ديگر تبديل شد. 10 سال قبل محصولات فراوان چين توسط كارگران ارزان قيمت و با هزينه نازل توليد مي گرديد و اغلب محصولات نيز نــامـرغـوب بودند، محصولاتي از قبيل؛ اسباب بازي، منسوجات و كالاهاي باارزش توليد نمي شد. امروزه چين علاوه بر آن كالاها، كالاهـاي بسيار مهمتر و با ارزشتري نيز توليد مي كند. با گذر در منطقه صنعتي در شانگهاي مشهور به پودانگ مي توان كارخانه هاي جديدي را مشاهده كردكه به سرعت تاسيس مي شوند. شركت كامپيوتري اينتل سازنده تراشه هاي با كيفيت بالا در اين منطقه شعبه دارد. فتونيك هاي پيشرفته و روكشهاي سراميك براي مبدل هاي كاتاليزوري با كيفيت بالا توليد مي كند. سپس كارخانه ژاپني ماتسوشيتا وجود دارد كه كـريستالهاي مايع نرم براي صفحه نمايش مي سازد، تايسن كراپ، فلز را در يك خط توليد اتوماتيك به شدت مي چرخاند و به طور حيرت آوري درمي آورد و آلكاتل، كه همه چيز را در انبار مهمــات جنگـي خـودش، از سيستم هاي سوئيچينگ ديجيتالي تا وسايل ويدئو كنفرانس توليد مي كند. مركز فرماندهي آسيا - اقيانوسيه خودش را به شانكهاي منتقل كرده است. مدير مكنزي در چين معتقد است، »شما بايد براي حضور سازنده در بازار جهاني يك كارخانه مهم در چين داشته باشيد زيرا اگر تا به حال رقيبي نداشته ايد به زودي پيدا خواهيد كرد«. درواقع هر مديرعاملي كه به كار خود ارزش مي دهد، اين روزها تصميم گرفته است كه به زودي ظرفيتي از توليد خود را به چين منتقل كند، اما چه مقدار و با چه سرعتي؟ در 5 سال گذشته شركتها در چين براي دوري و اجتناب از موانع تعرفه اي بالا (به عنوان مثال در خودروسازي) و براي دست يافتن به امتيازات يك بازار بالقوه و نيروي كار ارزانتر، اصولاً كالاهاي با تكنولوژي پايين، توليد مي كردند. ازطــرف ديگــر، در چيـن مشكلات ترس آوري براي توليد كنندگان در زمينه كيفيت نيروي كار مطرح بود و ازطرفي ضعف شرايط زيرساختها مانند كمبود جاده هاي خوب يا خط راه آهن به اين معني كه اجراي سيستم هاي توليد بهنگام را در آنجا با مشكل روبرو مي ساخت، نيز وجود داشت. نگرانيهاي منطقي و آگاهانه مديريت نيز زياد بود، به اين معني كه مديران مي ترسيدند پيچيده ترين تكنولوژي هاي توليداتشان به سادگي نابود شود. درحال حاضر كه قطب توليدي، درمركز فعاليت ساحلي چين و پاركهاي صنعتي اطراف پكــن، چنگ دوا و ديگر مراكز داخلي شهرها به وجود آمده است. اين نگرانيها به سرعت كم رنگ مي شوند. مليتهاي مختلف، نه تنها نيروي كار چين را عظيم و گستره و ارزان يافته اند بلكه آن را تحصيلكــرده و منظـم محسـوب مي كنند. چين از كارمندان و مهندسان زبده و كارآزموده برخوردار است و شركتها و كمپانيها براي رشد از آنان استفاده مي كنند. دردانشگاههاي آمريكا، تاكنون بيشتـرين تعداد دانشجويان خارجي فارغ التحصيل در رشته هاي مهندسي و علوم از چيــن بــوده است. نتيجــه اينكه ميزان سرمايه گذاري مستقيم در چين 112/3 ميليارد دلار در3 سال اخير بوده است و طبق گفته يكي از اقتصاددانان مقيم هنگ كنگ، انتظار مي رود كه در دوسال آينده 86 ميليارد دلار در چين سرمايــه گـذاري شود. به گفته وي، اين سرمايه گذاري درحد بالايي صورت مي گيرد و تنها هدف آنها دستيابي به كارگر ارزان نيست. اين سرمايه گذاريهاي عظيم واستراتژيك در خدمت بازار چين و بازارهاي صادراتي با تكنولوژي بالاست. تراشه يك نمونه آن است. ازنظر پيچيدگي تكنولوژي و حجم بالاي سرمايه موردنياز، نسبت به بخش نيمه هادي صنايع كمتري وجود دارند. در ريخته گريهاي جديد براي ايجاد نازكترين ورقه سيليكون نياز به هزينه بالا دارد كه اين كارخانجات فاب ناميــده مي شــود. با وجود اينكه ميزان سرمايه گذاري روي فابها، 1/5 ميليارد دلار برآورد مي شود، اما چين در طول سالهاي اخير گرايش وافري به سرمايه گذاري عظيم درفاب داشته است. اين بدين خاطر است كه حداقل در اين مورد، انگيزه و هدف دولت چين جذب سرمايه هاي تايواني ها دربخش تراشه بوده است. اما فقط معــافيت مـاليـاتي نيست كه تراشه سازان را به چين مي كشاند. كمپاني خصوصي بين المللي توليدكننده نيمه هادي (SMIC) را درنظر بگيريد. كه خارج از تايوان و آمريكا جهت ساخت فاب جديدي درشانگهاي تاسيس شده است، نزديك به 80 درصد از مشتريانش شركتهايي هستند كه مركزشان در تايوان يا آمريكاست. با وجود اين، امروزه بيش از نيمي از فروش كلي آن در چين است. كشور چين، نه فقط سكوي صادراتي كم هزينه براي كمپاني هايي مثل، اس.ام.آي.سي ايجاد ميكند بلكه بازار بسيار عظيم و روبه رشدي هم به وجود مي آورد. همان طور كه رايموند چنگ مديرعامل اس.ام.آي.سي مي گويد: »مشتريهاي ما با شدت زيادي روبه فزوني هستند« اين كلمات مربوط مي شود به امتيازات شركتهاي چندمليتي كه كارخانه هاي عظيم آنها در سراسر چين به عنوان بازارهاي داخلي و صادراتي خدمت مي كنند. »مورگان استانلي ديل« و نيز، اقتصاددان »انـدي اكسي« مي گويد: اين خود مي تواند معياري باشد و البته براي توليد كنندگان اين معيار بسيار مهم است. به طور كلي اين معيار مي تواند پول باشد، دراين مورد هفته اي نيست كه اعلام نشود شركتي چند مليتي جهت توليدات بيشتر در چين تاسيس شده است. به عنوان مثال در 11 فوريه، فوجيتسو، يكي از رهبران توليد تراشه گفت كه با اس.ام.اي.سي از شانگهاي تيم مشتركي را تشكيل خواهند داد تا يك رم ((RAM سرعت بالاي 18 درصد ميكروني بسازند. فوجيتسو، تصميم دارد ابتدا اين رم، را در چين بفروشد سپس آن را به مشترياني در آمريكا و اروپا صادر كند. كمپاني هاي ديگر در مقايسه با كرنينگ نيز توانسته اند توليد استراتژيك را در چين انجام دهند. 5 سال قبل توليدات كرنينگ در چين حداقل بود ولي امروزه اين شركت 9 كارخانه در چين دارد كه در زمينه فيبرنوري، صفحات نمايش كريستال مايع ومبدلهاي كاتاليتيك فعاليت مي كنند. اكثر آنها از طــريــق ادغام به وجود آمده اند. چين به زودي پس از آمريكا دومين بازار بزرگ وسايل مخابراتي خواهدشد. پس شايد جاي تعجب نباشد كه بزرگترين توليدكنندگان اصلي تل كو (TELCO) مانند، كرنينگ در آنجا حضور داشته باشند. ابزارهاي كنترل آلودگي كه در ماشين استفاده مي شود مثال ديگري است از توانايي چين به عنوان يك توليدكننده اصلي براي مليتهاي گوناگون. چند سال قبل كشور چين شروع به تدوين راهنماي جديد كنترل آلودگي كرد و براساس آن ماشيــن هــاي جـديد توليدشده در آنجا مي بايست داراي مبدل هاي كاتاليست باشند. شركت كرنينگ شروع به ساخت روكشهاي سراميكي كرد كه در آن از وسايل كنترل آلودگي استفاده مي شد و اميد مي رفت به زودي بازار گسترده اي داشته باشد. طبق گفته سايمون مك كينون، رئيس ارشد كرنينگ »خط توليد روكشهاي سراميكي، شانگهاي خيلي سريعتر از آنچه انتظار مي رفت درحال رسيدن به استانداردهاي كيفيت بين المللي است«. ظرف مدت يك سال، كارخانه هاي خط توليد شانگهاي، براي خودروسازان محلي، كره جنوبي و ژاپن قطعه توليد مي كرد. براي تامين كنندگان قطعات خودرو هيچ مشتري با دوام تر از توليدكنندگان ژاپني نيست كه شــركت كـرنينگ اكنون به آنها سرويس مي دهد. مك كينون مي گويد در شانگهاي كيفيت ساخت ما اگر بهتر نباشد به همان اندازه خوبي روكشهاي مان در آفريقاي جنوبي و آمريكاست و به دليل هزينه كم او نياز ندارد قيمتش را بالاتر ببرد. از مك كينون پرسيدند آيا رقيب جهاني شما در تجارت روكشها كه شركت ژاپني، ان.جي.كي است تا كنون درچين سرمايه گذاري كرده است؟ او با تبسم كوتاهي گفت: نه، اما آنها سرمايه گذاري خواهندكرد. توانايي توليد تقريباً هر چيزي در چين با كيفيت بالا و قيمت خيلي معقول و فروش كالاها به مشتريان دور و نزديك، اثر خوبي روي هيئت مديره كمپاني ها دارد. تاثير ظهور چين به عنوان كارگاه جهاني، تغيير عميقي است كه بر جريــان سـرمــايـه گذاريهاي جهاني برجا مي گذارد كه اثرش بر روي همسايه هاي چين درشرق آسيا محسوس است. خصوصاً در ژاپن، كه به نام »چوگوكوشوكو« يا شوك چيني شناخته مي شود. شوك چيني چيست؟ براي كشورهاي درحال توسعه، پكن، مانند آن شخصي است كه تمام اكسيژن خارج اتاق را مي بلعد. تا پيش از بحران اقتصادي سال 1997، آسياي جنوب شرقي فقط يك جوسازي پوشالي نبود بلكه يك هدف اصلي براي انواع سرمايه گذاريهاي بزرگ جهان، درجهت احداث كارخانه هاي جديد و بنابراين مشاغل جديد و رسيدن به صادرات بود. شركتهاي ژاپني در رويارويي با يك ين قوي در اوايل دهه 90 ميلادي به چين سرازير شدند. دربحران آسيا، تايلند، مالزي، و اندونزي همه اميدوار بودند، يك موج ديگري درجهت سرمايه گذاري به آنها كمك كند ولي چيزي كه مشاهده كردند حجم بالايي از كارخانه هاي جديد سرمايه گذاري شده بود كه به چين سرازيــر شــد. ســال گـذشته چيني ها سرمايه گذاري مستقيم مالي بيشتري از كره جنوبي، تايلند، مالزي، سنگاپور و ويتنام و اندونزي جذب كردند. هيچ شانسي براي تغيير سريع روند وجود نــدارد. گفتـن ايــن جملـه كه اقتصاددانان مي گويند، كه كشورهاي آنها در واكنش نسبت به شوك چين بايد از نردبان تكنولوژي با سرعت بالاتري صعود كرد، خيلي راحت است. وزير بازرگاني يكي از كشورهاي آسياي جنوب شرقي گفته است، مسئله اينجاست كه چيني ها سريعتر از آنچه كه به نظر مي رسد كار مي كنند. اكنون دقيقاً روشن نيست كه چطور مي توانيم با چين رقابت كنيم. وقتي چيني ها شروع به توليد مي كنند ما قادر نيستيم هيچ كاري انجام دهيم. درميان همسايه هاي درحال توسعه جنوب چين، ژاپن به خاطر حضور چين بيش از همه متضـرر شده است. از همه بيشتر متحمل ضرر به خاطر همان طور كه آمريكا در اواخر قرن نوزدم يك شوك ضدتورمي درجهان قديم ايجاد كرد، اكنون همين وضعيت را چين در ژاپن به وجود آورده است. فرآورده هاي صنعتي بيش از 30 درصد از توليد ناخالص داخلي (GDP) ژاپن را تشكيل مي دهند كه تاكنون در بين كشورهاي گروه 8 بالاترين مقدار است. ژاپن به خــاطر موقعيت جغرافيايي و وابستگيهـاي زيــادش در تــوليـــد، آسيب پذيرترين كشور نسبت به شوك چيني است. كساد بودن و رقابت بالاي بازار توليدكنندگان داخلي، عواملي هستند كه باعث شكسته شدن شديد قيمتها مي شوند. براي تعداد زيادي از توليدكنندگان، اين يعني انتقال خطوط توليد به كشور چين. در اصل، اين همان چيزي است كه در اواخر دهه 80 ميلادي، در ژاپن رخ داد و باعث شد كه سرمايه گذاري خارجي به آسياي جنوب شرقي منتقل شود. تفاوت اينجا بود كه در آن هنگام شركتهاي چندمليتي ژاپني عمدتاً صنايع تكنولوژي پايين و كمتر پيچيده خود را منتقل كردند. ولي اكنون سازندگان وسايل الكترونيكي به طور عام درحال انتقال تكنولوژي پيشرفته خود به چين هستند. براي مثال شركت پايونير، دقيقاً چندماه بعد از اينكه توليد دي.وي.دي با تكنولوژي بالا را در ژاپن آغاز كرد، يك كارخانه در »گوانگ زاهو« براي توليد ضبط هاي دي.وي.دي پيشرفته اش احداث كرد. چنان خودش از كاري كه انجام داده بود حيرت زده شد، كه رئيس شركت پايونير »كانئوايتو« گفت: »در گذشته ما نمي توانستيم تصور كنيم محصولات استراتژيك پايونير فقط در 5 ماه بعد از آغاز توليد داخلي به بيرون انتقال پيدا كند«. وضعيت ژاپن از تب چيني به اندازه اي وخيم است كه به نظر مي رسد نهايتاً ژاپن زماني جايگزين آمريكا به عنوان كشور شماره يك سرمايه گذار در چين خواهدشد. به طور نمونه »امرون«، كه يكي از سازندگان سنسورهاي الكترونيكي است (90 درصـد بازار جهاني اجزاي به كار رفته در موس هاي كامپيوتري را شامل مي شود و طيف وسيعــي از وسايــل تست پزشكي را توليد مي كند)، اخيراً يك كارخانه وسيع مونتاژ در شانگهاي ايجاد كرده است و همچنين در اواسط ژانويه رئيس شركت »يوشيوتاتيشي«، گفت او مي خواهد تا سه سال آينده ميزان توليدش در چين را تا دو و برابر افزايش دهد و نيمي از شركت را به شانگهاي منتقل كند. توان بالقوه شركتهاي چيني خيلي زياد است، بيشتر كارگران خط مونتاژ چين جوان هستند و اكثراً خانمهاي ديپلمه اي هستند كه كمتر از 100 دلار در ماه حقوق مي گيرند. همتايانشان در ژاپن حداقل ده برابر بيشتر درآمد دارند و ژاپني ها با يك بحران جاري در اقتصاد مواجه هستند. اين پديده، البته براي ژاپن داراي پيامدهايي است. اين كمپاني هاي ژاپني نسبت به قبل قيمت را كاهش مي دهند و محصولات با كيفيت بالا را از چين به ژاپن منتقل مي كنند. در سال 2001، صادرات چين به ژاپن بيش از 54 ميليارد دلار بود. كه اين مبلغ در سال قبل 45 ميليارد دلار بوده است و اين چيزي است كه به صورت ساده باعث به وجود آمدن محيط انقباضـي در بــزرگترين اقتصاد دوم جهاني مي گردد. همچنين به مصرف كننده هاي بيچاره ژاپني يك فرصت مي دهد (به اين صورت كه مصرف كننده ها عادت كرده بودند بالاترين قيمتهاي دنيا را براي خريد هر چيز بپردازند). اما تاثيرات باز فراتر از اين مي رود. درگذشته وقتي كه شركتهاي ژاپني واحدهاي مونتاژ خود را درخارج احداث مي كردند (حتي در آمريكا) تمايل داشتند كه ماشين آلات پيچيده مورد نياز كارخانه هايشان را از كشور خود صادركنند. هم اكنون تامين كننده هاي بيشتر و بيشتري با پيروي از مشتريانشان درحال راه اندازي واحدهاي كاري درچين هستند. »هيدكي ساتو« رئيس شركت امرون شانگهاي، مي گويد كه اين چيزي است كه شركتهاي ما خواهان وقوع آن هستند و درخصوص اين موضوع كه يك تامين كننده امرون ممكن است به اين موضوع توجه نكند، مي افزايد كه يكي از اصلي ترين اهداف مديريتش هم اكنون كاركردن با توليدكنندگان محلي قطعات است كه قادر باشند نيازهاي شركت امران در چين را تامين كنند. تامين كننده ها چه امرون باشند و چه هركس ديگري احتمالاً پيام را دريافت كرده اند. چين به عنوان يك قدرت توليدكننده درحال حاضر حجم توليداتش روبه افزايش است. كشتي هاي بزرگ وارد شده اند و قايقهاي كوچكتري به دنبال آن خواهند آمد و اين واقعيتي است براي همه، نه فقط براي ژاپني ها. در جنوب پكن يك پارك صنعتي جديد وجود دارد كه »زينگ ايونگ« (XING IVANG) ناميده مي شود كه كارخانه مركزي نوكيا، تلفن همراه را در آنجا مي سازد. دراطراف آن، شبكه اي از تامين كنندگان بزرگ اين شركت فنلاندي به صورت كارخانه هاي مختلف به وجودخواهند آمد. نوكيا اخيراً بيشتر از دو ميليارد دلار در چين سرمايه گذاري كرده است. پارك صنعتي زينگ ايونگ درهرجايي مي تواند قرار داشته باشد مانند اشتوتگارت يا سنگاپور، اما نكته جالب تــوجه اين است كه آيا در آينده نوكيا مي تواند درخارج از فنلاند، در پكن، جايگاه خود را حفظ كند؟ 1