برتري طلبي سازماني

عليرضا ذكايي

همه ما نياز داريم كه شناخته شويم. همه ما نيازمند تاييد ديگرانيم. اشتهاي ما به تحسين و تاييد همانند اشتهاي ما به غذاست، به عبارت ديگراين اشتها هرگز براي مدت زمان طولاني ارضا نمي شود، بررسيهاي انجام شده در مشاغل مختلف نشان داده است كه در سلسله مراتب نيازهاي انسان پول، در درجه پاييني قرار گرفته و نيازهاي ديگر همچون پذيرفته شدن درجمع ديگران، تشويقهاي به جا و مشاركت همــواره جـايگاهي بالاتر به خود اختصاص مي دهند. حتي چهره هاي شناخته شده و ثروتمندان و نيز گروهها و سازمانها هم نياز به تاييد و تحسين ديگران دارند. كافي است مصاحبه هاي تلويزيوني و گزارشهاي مطبوعاتي ستارگان سينما، قهرمانان ورزش و نخبگان تجارت را ببينيد تا دريابيد كه ايشان نيز همانند انسانهاي ديگر تشنه تاييد و تحسين صادقانه هستند. گرچه تاييد و تحسين موجبات رشد انسانهاي باانگيزه و پرنشاط را فراهم مي كند اما تحسين فردي در سازمانها مي تواند اثرات نامطلوبي نيز از خود برجاي گذارده و ساختار آنها را مختل سازد كه از آن جمله مي توان به موارد ذيل اشاره داشت: ! به وجودآمدن روحيه قهرمان پروري در سازمان؛ ! تضعيف انگيزه عملكرد جمعي در كاركنان؛ ! به وجود آمدن تفكر كارشكني در سازمان؛ ! تيرگي روابط كاركنان؛ ! تفكر بدبيني نسبت به سازمان. بنابراين، انتخاب و تشويق سازمان يا واحد نمونه نسبت به گزينش فرد نمونه ارجحيت داشتـه و آثــار مطلـوبتــري از خود برجاي مي گذارد. ارتقاي كيفي ژاپني ها با درك مزاياي تشويق گروهي و برتري طلبي سازماني در سالهاي بعد از جنگ جهاني دوم با ايجاد فضاي رقابتي در فعاليتهاي گروهي و مشاركتــي تاثير شگرفي بر روي بهره وري و ارتقاي كيفي محصولات خود گذاشتند، اين پيشرفت سريع ژاپن زنگ خطر را براي مديران عالي شركتهاي غربي به صدا درآورد به همين دليل كارشناسان غربي تحقيقات جامعي را در رابطه با علت اين موضوع به عمل آوردند كه نتيجه آن در سال 1980 منتشر شد. در اين تحقيق عامل اصلي در پايين بودن سطح بهره وري و عدم رقابت پذيري صنايع اين كشورها در مقايسه با كشور ژاپن، وجود جوائز ملي كيفيت در ژاپن (براساس مدل ارزيابي دمينگ) و استفاده ابزاري از آنها درجهت تحريك رقابتها و افزايش توانمنديهاي شركتهاي ژاپني و عدم بهره گيري از اين ابزار قدرتمند دركشورهاي غربي اعلام شد، لذا طي يك كار كارشناسي بزرگ كه از سال 1983 با تلاش وزارت بازرگاني آمريكا شروع شد چارچوب جوائز ملي اين كشور تهيه و در سال 1987 به پاس قدرداني از مالكوم بالدريج به نام جايزه ملي كيفيت »مالكوم بالدريج« درآمريكا مطرح و مورداستقبال شركتهاي آمريكايي قرار گرفت و همين امر سبب شد تا در سال 1988، 14 مدير برگزيده و مشهور كمپاني هاي بزرگ اروپايي چارچوبي را جهت رفع اين نقيصه در اروپا طراحي و تحت عنوان EFQM1 مطرح كنند، كه به عنوان ابزار اصلي موفقيت شركتهاي اروپايي مطرح و سريعاً مورداستقبال ساير كشورهاي جهان قرار گرفت. با عنايت به تجربيات موفق كسب شده در زمينه توليد، در بخش ايمني و بهداشت نيز الگوبرداري مناسبي صورت پذيرفت كه با نتايج قابل تأملي همراه بوده است. ارزيابي ايمني و بهداشت براي ارزيــابــي ايمنـي و بهداشت ابتدا مي بايست مدلي طراحي كرد كه بر آن اساس بتوان علاوه بر مديريت بر آن، ابزاري جهت سنجش سازمان برتر به دست‌آورد. در اين ارتباط سازمان OSHA2 به منظور ارزيابي سازمانها و تشويق آنها جهت پرداختن به مسائل ايمني و بهداشت در سال 1994 طرحي تحت عنوان برنامه حفاظت اختياري (VPP3)ارائه كرد تا از اين طريق كارفرمايان را نسبت به كاهش خطرات، نهادينه كردن برنامه هاي جديد و كامل ساختن برنامه هاي ايمني و بهداشت موجود تشويق كند. طبق اين برنامه درصورت پذيرفته شدن هر شركت، آن شركت از بازرسيهاي منظم يا تصادفي OSHA معاف مي شود اما درعوض، سوابق و ضرايب شركت براي بازنگري بايد به OSHA ارائه گردد و شركت هرسه سال يكبار در معرض تاييد مجدد ادواري قرار خواهدگرفت. تصويب يك شركت براي اجراي برنامه حفاظـت اختيــاري تـوسط OSHA نه تنها نشان دهنده تبعيت آن شركت از استانداردهاست بلكه بيانگر التزام عملي مديريت به حذف تمامي شرايط خطرناك است. مشاركت در برنامه حفاظت اختياري داراي سه سطح است كه به محض اينكه يك شركت درخواست اجراي آن را تسليم كرد و ارزشيابي تفصيلي OSHA را با موفقيت پشت سر گذاشت، جايزه مي گيرد. ارزشيابي تفصيلي، دقت موارد تحت كاربرد را بررسي كرده و نقاط ضعف و قوت برنامه ايمني را شناسايي مي كند، سپس كارابودن برنامه ايمني در حفاظت در برابر خطرات محل را تعيين مي سازد. از اين رو شركت ها به سه قسمت دسته بندي مي شوند: 1 - نشان »ستاره« به شركتهايي داده مي شود كه برنامه هاي ايمني و بهداشت جامع را نهادينه نموده و در كاستن از خطرات موفقيت كسب كرده باشند و ضريب صدمات خوبي از خود باقي گذاشته باشند اين جايزه، نشان دهنده اين امر خواهد بود كه شركت دريافت كننده درارائه روشهاي ابداعي پيشگيري از صدمات و بيماريها، پيشروست. شركتهاي دريافت كننده نشان ستاره مي توانند از اين نشان ويژه ستاره VPP براي ارتقاي خود و نيز تاثير مثبت گذاشتن بر افكار عمومي و تبليغات استفاده كنند. 2 - نشان »لياقت« به شركتهايي داده مي شود كه امكان بالقوه و التزام موردنياز براي به دست آوردن نشان ستاره را داشته باشند. اين شركتها موفقيتهاي بالايي در ايمني و بهداشت از خود نشان داده اند اما هنوز بايد بهبودهايي انجام دهند تا نشان ستاره را به دست آورند، شركتهاي دارنده نشان لياقت ساليانه ارزشيابي مي شوند. 3 - نشان »حسن نيت« نشان مي دهد كه شركتها، كيفيت موردتقاضاي نشانهاي ستاره يا لياقت را با استفاده از روشهاي ديگر و معادل براي ايمني و بهداشت به دست آورده اند. اين نشان عموماً به كارخانجات كوچك يا شركتهاي ساختماني اعطا مي شود. مكانهاي داراي نشان حسن نيت نيز سالي يك بار ارزشيابي دوره اي مي شوند. از آوريل 1995، 82 شركت با 189 شعبه مستقل در VPP وارد شده اند. از اين تعداد، 148 شعبه مستقل نشان ستاره، 40 كارگاه نشان لياقت و يك كارگاه نشان حسن نيت دريافت كرده اند. اين شركتها و كارگاهها تقريباً 153 هزار نفر پرسنل دارند. باعنايت به مطالب ذكر شده در زمينه ترغيب مديران و كارفرمايان به مشاركت در ايمنـي و بهداشت و خودجوشي آنها، به نظر مي رسد سازمــانهــاي ذيـربط در ايران نيز مي بايست در اين خصوص تدابيري بينديشند تا مدلي مناسب با ساختار فرهنگي و اجتماعي كشورمان طراحي كرده و دراختيار صاحبان صنايع قرار دهند تا از اين طريق گامي درجهت بهبــود ايمني و بهداشت در صنايع برداشته شود. 1 منابع 1 - مدل برتري سازماني EFQM ترجمه و تاليف عبدالمحمد رازاني و سيدمهدي عراقي 2 - مديريت ايمني كيفيت جامع مترجمين ميرمسيح مسلمي عقيلي، مصطفي بخيتار و محمد امين موعودي ، ناشر سازمان مديريت صنعتي