| نگاهي به چندوچون استفاده از مهندسي ارزش در صنايع مهندسي ارزش؛ سنگ بناي اوليه كيفيت |
| گروه گزارش: علياكبر بابايي - فرانك جواهردشتي - مريم خليلي عراقي - مهرانگيز يقينلو |
|
مهندسي ارزش يك صحبت جديد نيست بلكه بيش از 50 سال است كه اين موضوع به عنوان يك تكنيك مهندسي صنايع مطرح شده است. اينكه مهندسي ارزش چه چيزي است و چه چيزي نيست بهتر است بگوييم؛ اين روش نسبتهاي فراتر از انتظارات را بيش از آنچه كه قابليتهاي ما بيانگر آن است به ما نشان ميدهد. با ديدن ارزشها براي مشتري به عنوان شروع، ممكن است ساختار سازمانها و فرايندها متفاوت با آن چيزي كه الان وجود دارد باشد. متاسفانه در كشور ما شاخصهاي آموزش كه معناي آن ميزان بازدهي فارغالتحصيلان است، وجود ندارد. شاخصهاي ديگري در مباني آكادميك بايد درنظر گرفته شود. سابقه اجرايي مهندسي ارزش در ايران حدود يك دهه است اما در قانون برنامه سوم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي قانونگذار نسبت به ضرورت به كارگيري آن در پروژهها تصريح كرده است. محصولي با كيفيت مطلوب مشتري و قابل اعتماد به دست ميآيد كه ازنظر بازاريابي حائزاهميت باشد. در بخش حملونقل در ايران (كه 15 درصدGDP را تشكيل ميدهد) و در برنامهريزي و اجراي پروژههاي ترابري اعم از نرمافزاري يا سختافزاري، مهندسان مشاور و پيمانكاران از روش مهندسي ارزش استفاده ميكنند. در طرح كانال كنترل سيلاب رامشير در استان خوزستان و نيز در شبكه آبياري و زهكشي تجن مازندران از روش مهندسي ارزش براي اصلاح كانال و دستيابي به صرفهجويي در هزينهها بهره گرفتهاند. از مهمترين اهداف مهندسي ارزش توجه به حفظ كاركردهاي اصلي هر فعاليت، كمك به موجه شدن اجراي برخي از پروژهها و جلوگيري از اتلاف منابع برگشتناپذير است. وجود درك متقابل در كارها ميان مشاوران، كارفرمايان و پيمانكاران و ايجاد تصميمگيري مشترك در پروژهها، از شاخصهاي مهم بكارگيري علم مهندسي ارزش است. تكيه بر فعاليت و كار تيمي موضوع مهمي است كه در مهندسي ارزش بر آن تاكيد ميشود تا به حداكثر موفقيت دست يابند. مهندسي ارزش، بهعنوان يك تكنيك كارآمد بهمنظور برآوردهساختن اهداف پروژه با حداقل هزينه و حفظ كيفيت، جايگاه مناسبتري نسبت به ساير تكنيكها در مديريت و برنامهريزي پروژهها به خود اختصاص داده است. مهندسي ارزش كوشش سازمانيافته و گروهي براي تحليل عملكرد سيستمها، تجهيزات و خدمات به موسسات به منظور دسترسي به عملكرد واقعي و با حداقل هزينه در طول عمر پروژه است. توجه و تمركز بر عملكرد اصلي و بكارگيري روشهاي خلاقانه ازطريق همانديشي گروهي براي ارتقاي عملكرد و پرهيز از عملكردهاي نامطلوب، از ويژگيهاي برجسته اين روش ميباشد. درحال حاضر فرايند مهندسي ارزش در همه كشورهاي صنعتي و حتي كشورهاي حاشيه خليج فارس داراي رشد چشمگيري بوده است و يكي از اركان مهم در فرايند طراحي و اجراي پروژههاي صنعتي و عمراني بهشمار ميرود. درحال حاضر بسياري از پروژههاي صنعتي به علت كمبود اعتبارات مالي عملاً راكد ماندهاند كه درصورت بكارگيري مناسب تكنيكهاي مهندسي ارزش چه بسا بسياري از آنها تكميل و راهاندازي شوند. از ويژگيهاي برتر مهندسي ارزش ميتوان به افزايش و تقويت كارگروهي، تقويت رويكرد كلاننگري به پروژهها و بهبود كيفيت محصولات است. روششناسي ارزش را ميتوان در زيربخشهاي صنعت بويژه صنايع بزرگ مانند خودروسازي نفت و حملونقل مورداستفاده قرار داد. مهندسي ارزش فرايندي براي دستيابي به بهترين نتيجه ممكن است به گونهاي كه كيفيت، ايمني، قابليت اعتماد و قابليت تغيير با هر واحد پولي كه هزينه ميگردد، بهبود يابد. اشاره: مهندسي ارزش علمي جديد است كه مدتي بطور جدي در صنايع و در ميان مديران صنعتي كشورمان موردتوجه قرار گرفته است. درحالي كه بيش از نيم قرن است در كشورهاي صنعتي يعني از نيمه دوم قرن گذشته، آغاز شده است. اين علم كه در بدو پيدايش با نام مهندسي تجزيه وتحليلVALUE ANALYSIS) ) شناخته شد امروز به عنوان يك روش علمي، سنگبناي اوليه افزايش كيفيت در فرايند توليدي و صنعتي بهحساب ميآيد، و به مهندسي ارزش در صنايع و در بحثهاي تئوريك به(VALUE METHODOLOGY) معروف است. ازجمله نتايج مثبتي كه مهندسي ارزش برجاي گذاشته است، معنابخشيدن به كاركردهاي پروژههاي صنعتي بويژه پروژههاي بزرگ و مادر است. وقتي كه در سال 1950 ميلادي آقاي «لارن مايز» (پدر علم مهندسي ارزش)، اين علم را پايهريزي كرد، هرگز فكر نميكرد كه روزي جهان صنعتي به نقطهاي برسد كه علم ابداعي او را در فرايند توليد و افزايش كيفيت محصولات، رضايت مشتريان، كاهش زمان انجام پروژههاي صنعتي و نيز كاهش هزينهها كاملاً دخالت دهند و از آن بهرهمند شوند. برطبق تعريف ارائه شده ازطرف انجمن بينالمللي مهندسي ارزش، مهندسي ارزش عبارت از بكارگيري سيستماتيك روشهاي مشخص و خلاقانه برپايه كار تيمي كه هدف از آن شناسايي و حذف هزينههاي غيرضروري و افزايش كيفيت و كارائي يك محصول يا خدمت در طول عمر آن، ميباشد. به عبارت ديگر هدف از مطالعات مهندسي ارزش كاهش هزينههاي طول عمر و افزايش كيفيت و كارايي ميباشد بهنحوي كه كاركردهاي اصلي يك پروژه حفظ گردد. تجربيات نشاندهنده اين امر است كه بازگشت سرمايه(R.O.R) در مهندسي ارزش بهطور متوسط 20:1 ميباشد. به عبارت ديگر به ازاي هر دلار سرمايهگذاري شده در بخش مهندسي ارزش، 20 دلار صرفهجويي در كل پروژه مشاهده شده است. امروز در بسياري از كشورهاي توسعهيافته مانند ژاپن، انگلستان و آمريكا، آنچنان مهندسي ارزش را با روند و چرخه توليدي و صنعتي خود پيوند دادهاند كه جزء جداييناپذير صنعتشان شده است. در اينباره ميتوان به صنعت حملونقل، راهآهن، صنايع ساختمان، مسايل محيطزيست، علوم پزشكي، پروژههاي بزرگ نفت و گاز و سدسازي اشاره كرد كه در بيش از 30 كشور پيشرفته جهان تحت نظارت علم مهندسي ارزش اداره و كنترل ميشوند. با آغاز هزاره جديد و طرح جهاني شدن جوامع، تمامي حركتهاي صنعتي و اجرايي پروژههاي صنعتي و علمي كشورهاي توسعهيافته، بدون حضور و استفاده از علم مهندسي ارزش غيرممكن شده است چرا كه يكي از اصول مهم و باثبات جهاني شدن در امر توليد و صنعت، نهادينه كردن كيفيت در محصولات و كالاهاي توليدي است. باتوجه به اينكه فاكتور ارزش معادل با نسبت مجموع كيفيت و كارايي يك محصول به هزينههاي طول عمر آن ميباشد ميتوان نتيجه گرفت كه رابطه ارزش يك محصول با كيفيت و كارايي آن يك رابطه مستقيم و با هزينههاي آن يك رابطه معكوس ميباشد. باتوجه به وجود محدوديتهاي بودجهاي و زمان و پيچيدگي شرايط رقابتي و كاهش فواصل رقابتي، تنها سازمانهايي توان رقابت را خواهند داشت كه كارايي محصولات يا خدمات خود را افزايش و هزينههاي غيرضروري خود را كاهش دهند. يكي از ويژگيهاي مهندسي ارزش منحصر به فرد بودن آن در صنايع و تمامي عرصهها ميباشد زيرا اولاً اين روش مبتني بر كار تيمي بوده و ثانياً استفاده از خلاقيت يكي از مهمترين مراحل آن است. همچنين مهندسي ارزش به علت ماهيت كاركردگرا (FUNCTION ORIENTED) بودن آن همانگونه كه در بالا اشاره رفت، در هر صنعتي كه محصول آن داراي كاركرد باشد قابل استفاده ميباشد. مثلاً برطبق آمارهاي بدست آمده، در آمريكا در 90 درصد پروژههاي حملونقل و راهسازي و 25 درصد پروژههاي ساختماني، مهندسي ارزش مورداستفاده قرار ميگيرد. نتايج حاصل از اين مطالعات در ساير كشورها بهترين دليل براي بكارگيري اين روش در كشور ما ميباشد. اين گزارش سعي بر آن دارد تا با طرح پرسشهايي درباره مهندسي ارزش، ديدگاههاي كارشناسي صاحبنظران و دستاندركاران صنعت و مديريت كشور را جويا شود و تعريفي جامع از اين علم را ارائه و ويژگيها و كاربردهاي آن را در صنايع كشورمان موردمطالعه قرار دهد. اميد كه مورداستفاده مناسب واقع شود. كارشناسان و صاحبنظراني كه ما را در اين گزارش با انديشههاي خود ياري كردهاند، عبارتند از: - آقاي مهندس فرزين انتصاريان - مديرعامل گروه كارشناسان ايران - آقاي دكتر محمد بلوريان تهراني - مدرس دانشگاه و پژوهشگر پروژههاي تحقيقات بازار - آقاي مهندس مجيد بابايي - عضو هيات مديره و معاون طرح و برنامه شركت مترا - آقاي دكتر محمد سعيد جبل عاملي - مديركل ارتباط با صنعت دانشگاه علم و صنعت ايران و عضو هيات مديره انجمن مهندسي ارزش ايران - آقاي مهندس علي رضايي - دبير كميته بهرهوري وزارت راه و ترابري - آقاي دكتر محمدحسين سليمي - رئيس دانشكده مهندسي صنايع دانشگاه صنعتي اميركبير - آقاي مهندس محمدرضا فرشيدنژاد - كارشناس معاونت ساخت و توسعه راهآهن و عضو گروه برنامهريزي نظارت كميته بهرهوري وزارت راه و ترابري تعريف جامع از مهندسي ارزش پرسش نخست تدبير از كارشناسان درباره ارائه تعريفي كلي از مهندسي ارزش بود. آقاي دكتر جبل عاملي به اين پرسش چنين پاسخ داد: تغييرات وسيع و تحولات تكنولوژيك در سالهاي اخير و افزايش چشمگير هزينههاي سرمايهگذاري بويژه در پروژههاي ملي و نيز هزينههاي بهرهبرداري و نگهداري از اين طرحها موجب توجه جدي به روشها و ابزارهاي علمي براي صرفهجويي در هزينهها شده است. به دليل ناكارآمدي روشهاي سنتي در زمينه ارزيابي فني و اقتصادي پروژههاي صنعتي و عمراني، ابداع روشها و تكنيكهاي جديد براي كنترل هزينهها و ارائه راههاي جايگزين براي انجام طرحها به عنوان يك الزام در فرايند مديريت هزينه در اين پروژهها مطرح شده است. مهندسي ارزش بهعنوان يك تكنيك كارآمد به منظور برآورده ساختن اهداف پروژه با حداقل هزينه و حفظ كيفيت، جايگاه مناسبتري نسبت به ساير تكنيكها در مديريت و برنامهريزي پروژهها به خود اختصاص داده است. وظيفه اصلي مهندسي ارزش برقراري تعادل بين هزينه، عملكرد و كيفيت است. از ديد مهندسي ارزش، نيازها و مطلوبيتهاي مشتري از اهميت ويژهاي برخوردار است و درنتيجه «ارزش مطلوب تنها زماني حاصل ميشود كه مشتري راضي باشد». با اين ديدگاه به منظور اندازهگيري مطلوبيت موردنظر از شاخصي تحت عنوان «شاخص ارزش» استفاده ميشود. اين شاخص به صورت زير تعريف ميشود. هزينه بهاي كيفيت + بهاي عملكرد = شاخص ارزش پس ارزش عبارتست از نسبت بهايي است كه مشتري بابت عملكرد و كيفيت ميپردازد به هزينهاي كه بايستي براي دسترسي به عملكرد و كيفيت موردنظر پرداخته شود. البته شاخص ارزش درارتباط با كاربردهاي مختلف ميتواند به صورتهاي ديگر نيز تعريف شود؛ قيمتمطلوبيت = شاخص ارزش يا هزينهعملكرد = شاخص ارزش باتوجه به تعاريف فوق بهبود شاخص ارزش به راههاي مختلفي امكانپذير است. يك راه توسعه و بهبود عملكرد با ثابت نگه داشتن هزينههاست. اين راهحل موسوم به هدف عملكرد است راهحل ديگر كاهش هزينهها با حفظ عملكرد است كه هدف هزينه ناميده ميشود. اما راهحل سوم كه به هدف ارزش معروف است، به دنبال بهبود توأم عملكرد و هزينه ميباشد. يعني بايستي با تاكيد بر عملكرد هزينه اجزا يا بخشهايي كه عملكرد كارآيي ندارند كاهش يابد و اهميت و كيفيت آنها ارتقأ يابد. مهندسي ارزش رويكردي مناسب براي دسترسي به هدف ارزش ارائه ميدهد. به همين دليل مهندسي ارزش به صورت زير تعريف شده است: «مهندسي ارزش كوششي سازمانيافته و گروهي براي تحليل عملكرد سيستمها، تجهيزات و خدمات به موسسات، بهمنظور دسترسي به عملكرد واقعي و با حداقل هزينه در طول عمر پروژه است به گونهاي كه راهحلهاي ارائه شده سازگار با كيفيت و ايمني موردنظر باشد». آقاي دكتر بلوريان تهراني تعريف خود را درباره مهندسي ارزش، اينگونه ارائه كرد، مهندسيارزشياVE), VALUE ENGINEERING)، يك روش اجرايي در مديريت پروژههاست. اين روش كه در كشورهاي پيشرفته دنيا در حدود 50 سال سابقه اجرايي دارد، با روشها و مفاهيمي مانند مديريت ارزش(VALUE MANAGEMENT) و تجزيهو تحليل ارزش(VALUE ANALYSIS) بسيار نزديك است و به معني يك رويكرد گروهي، سيستماتيك، كاركردگرا و داراي كاربردهاي حرفهاي است كه براي حل مسايل و پيچيدگيهاي اجرايي، كاهش هزينهها، بهبود عملكرد، ارتقاي كيفيت، حذف هزينههاي غيرضروري و ايجاد و افزايش ارزشهاي موردانتظار كارفرما، كاربران و جامعه - به طور همزمان - به كار ميرود. به عبارت ديگر، مهندسي ارزش مجموعه فعاليتهايي است كه بهطور سيستماتيك و منظم انجام ميشود تا كالا يا خدمتي با صفات و مشخصات موردنظر مشتري، با حداقل قيمت يا هزينه تمام شده و حداكثر ارزشهاي موردانتظار، طراحي و يا اجرا شود. سابقه اجرايي اين روش در ايران، شايد يك دهه باشد اما در قانون برنامه سوم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي، قانونگذار نسبت به ضرورت به كارگيري مهندسي ارزش در پروژهها تصريح كرده است. آقاي مهندس انتصاريان از زاويهاي ديگر به مهندسي ارزش نگاه و آن را چنين تعريف كرد: مهندسي ارزش يك مبحث جديد نيست بلكه بيش از نيم قرن است كه اين موضوع به عنوان يك تكنيك مهندسي صنايع مطرح شده است و بيشتر در ابعاد طراحي به كار رفته است و هدف آن حذف فعاليتهايي در فرايند توليدات كه در عملكرد محصولي كه درنهايت طراحي و توليد ميشود از ارزشافزوده برخوردار نيست. حال اينكه ما چهطور پس از اين همه مدت اكنون توجهمان به اين موضوع جلب شده است و خواهان درج مطلب درباره اين موضوع هستيم جاي سوال است!؟ بهعبارت ديگر مهندسي ارزش و اينكه از اين تكنيك در انجام طراحيها بهره گرفته شود يك امري بديهي است. دليل اينكه اكنون به اين موضوع رسيدهايم به ساختار صنعت ما برميگردد، و اينكه در صنعت ما به دو دليل مهندسي ارزش مطرح نبوده است: نخست اينكه ارزش نهادن به مشتري و قيمت تمام شده در توليدات صنعتي نقش مهمي را ايفا نميكرده است. به عبارت ديگر ارزش اين مسئله احساس نميشده است و به دليل وجود ساختار دولتي و نهادهاي دولتي و مسائل يارانهاي مجبور نبودهايم كه هزينههاي اضافي را حذف كنيم و يا اينكه كيفيت محصول را در دنياي رقابتي افزايش دهيم. دوم، متاسفانه ما طراح نبودهايم و حتي در كپيسازي نيز به مسائل فوق توجه نكردهايم و گاهي حتي اختراع و ابداع كشورهاي ديگر را به نام خودمان ازطريق مهندسي معكوس (طراحي مجدد) اعلام ميكنيم و به هيچ وجه به اصول و مسائلي كه در درون آن از ابتداي طراحي موردتوجه بوده علاقه و دسترسي نداشتهايم، پس در اين فضا مهندسي ارزش از جايگاه خاصي برخوردار نيست. به اين علت است كه مهندسي ارزش در كشور ما بعداز گذشت پنج دهه به عنوان يك موضوع جديد مطرح ميشود و اين درصورتي است كه هر سازماني به هر شكلي در ابداع و طراحي محصول خود دخيل باشد و با اين مفهوم سروكار داشته و آشنا باشد. آقاي دكتر سليمي، در پاسخ به اين پرسش تدبير كه ميزان تاثير مهندسي ارزش در اجراي پروژههاي صنعتي چقدر است، گفت: مهندسي ارزش يك متدولوژي است كه به صورت تيمي و تخصصي نسبت به كاهش هزينهها، زمان انجام طرح و ارتقأ كيفيت آن (اعم از عمراني و صنعتي) بهطور خلاق اقدام مينمايد. در اين روش مهندسي، از تكنيكهاي بخش و تحليل كاركرد و تحليل هزينه در دوره عمر طرح استفاده ميشود. تحقيقات انجام گرفته در كشورهاي مختلف صنعتي جهان بهطور اجماع مشخص شده است كه حداقل 30 درصد از هزينه طرحها كاهش مييابد كه عمده اين كاهش در درجه اول در بحش طراحي است و مابقي در بخش اجرأ و بهرهبرداري از محصول يا فرايند است. ضمناً مشخص شده است كه بهرهوري مهندسي ارزش بسيار بالاست (90%) يعني اجراي طرحهاي مهندسي ارزش باعث شده است كه بهطور متوسط 90 درصد بهرهوري افزايش يابد، درحالي كه هزينه اجراي مهندسي ارزش به نسبت خود طرح زير يك درصد است و به ازأ يك واحد پول 25 تا 100 واحد بازگشت سرمايه دارد. دكتر جبل عاملي به ميزان رشد و توسعه علم مهندسي ارزش طي دهه اخير در جهان و ايران اشاره كرد و در اينباره افزود: از زمان طرح مهندسي ارزش در زمينه طراحي محصول تاكنون تحولات اساسي در نحوه تجزيهوتحليل مسائل با اين تكنيك بوجود آمده است. اين تكنيك در دهههاي اخير به سرعت در پروژههاي عمراني و ملي در كشورهاي مختلف توسعه يافته و صرفهجوييهاي عمده در هزينهها و پيآمدهاي پولي مثبت را در پروژههاي ملي و سرمايهبر در كشورهاي مختلف به همراه داشته است. اين روند تاجايي ادامه يافته است كه بكارگيري مهندسي ارزش در پروژههاي عمراني در بسياري از كشورها اجباري است و شركتهاي زيادي در سطح جهان خدمات مشاورهاي در اين زمينه ارائه ميدهند. در كشور ما نيز اين روند، دوره آغاز رشد خود را طي ميكند و علاوه بر فعاليتهاي تحقيقاتي كه در دانشگاههاي مختلف آغاز شده است، تاكيد برنامه سوم و پيگيري سازمان مديريت و برنامهريزي كشور و نيز تشكيل «انجمن مهندسي ارزش ايران» در سال جاري دورنماي روشن و اميدواركنندهاي را براي توسعه فرهنگ بكارگيري مهندسي ارزش و تدوين الزامات قانوني در اين زمينه ترسيم نموده است. تفاوتهاي اساسي آيا رويكردهاي كاهش هزينه و مهندسي ارزش با يكديگر تفاوت دارند. اين پرسش بعدي تدبير از صاحبنظران اين رشته بود. دكتر جبل عاملي ديدگاه خود را در اينباره چنين مطرح كرد. مهندسي ارزش به دنبال دستكاري هزينهها جهت كاهش قيمت تمام شده نيست، بلكه نگاهي جامعتر به مسايل دارد. تفاوت اساسي فرايند مهندسي ارزش با ساير رويكردهاي كاهش هزينه نيز در همين نكته است. حتي ممكن است از طريق فرايند مهندسي ارزش هزينهها افزايش يابد، اما افزايش كيفيت و ارتقأ عملكرد در حدي است كه اصطلاحاً گفته ميشود اين تغيير «ميارزد». مهندسي ارزش نگرشي اجرايي و عملگرا همراه با تجزيهوتحليل مسئله به صورت سيستمي و نظاممند دارد. البته از ديدگاه مهندسي ارزش بايستي راهكارهاي جايگزين به منظور كاهش هزينهها و ارتقاي كيفيت و مطلوبيت ارائه شود و راهكارهاي جايگزين نيز بايستي از دو ويژگي مهم «كارايي» و «موثربودن» برخوردار باشند. توجه و تمركز بر «عملكرد اصلي» و بكارگيري روشهاي خلاقانه ازطريق همانديشي گروهي براي ارتقأ عملكرد و پرهيز از «عملكردهاي نامطلوب»، از ويژگيهاي برجسته اين روش ميباشد. در اينجا ايده اصلي اين است كه هر هزينهاي تنها بايستي جهت عملكرد باشد و از هر هزينهاي كه در راهي غير از توسعه عملكرد اصلي هزينه شود بايد اجتناب نمود. مهندسي ارزش يك برنامه تيپ و يك دستورالعمل تكراري و دائمي براي كاهش هزينهها نيست، فرايند مهندسي ارزش و راهحلهايي كه ارائه ميدهد از طرحي به طرح ديگر متفاوت و مبتني بر واقعيات و شرايط زماني و مكاني پروژهها و طرحها ميباشد. درنهايت بايد گفت اجراي مهندسي ارزش لزوماً به اين معنا نيست كه طراحان خوب عمل نكردهاند، بلكه تاكيد بر اين نكته است كه همواره شرايط اجتماعي، فني و اقتصادي يافت ميشود كه دسترسي به ارزش بالاتر در آن شرايط امكانپذير است. در برنامه كاري مهندسي ارزش نه تنها راهكارهاي مطرح شده در طراحي موردسوال و ارزيابي قرار ميگيرد، بلكه سوالاتي كه در ارزيابي مطرح ميشود بسيار فراتر از سوالاتي است كه مدنظر طراحان ميباشد. در اينجا محدوده سوالات حتي به موجوديت طرح يا محصول يا پروژه نيز مربوط ميشود: - چرا پروژه اجرا ميشود؟ - عملكرد اصلي پروژه چيست؟ - آيا امكان تغيير يا بهبود عملكرد وجود دارد؟ - پروژه با چه روشي اجرا ميشود؟ - چرا پروژه با اين روش اجرا ميشود؟ - آيا روش جايگزين براي اجرا وجود دارد؟ - هزينه روش يا روشهاي جايگزين چه مقدار است؟ پاسخ به اين سوالات اساسي رويكردي است كه در مهندسي ارزش دنبال ميشود. از اينرو ميتوان گفت عوامل و دلايل زيادي حاكي از آن است كه بسياري از جزئياتي كه در ضمن طراحي از قلم افتادهاند يا با دقت كامل مدنظر قرار نگرفتهاند، موجب تحميل هزينههاي اضافي بر طراحي، ساخت و بهرهبرداري از پروژهها ميشوند و درنهايت موجب كاهش ارزش پروژه ميشوند، عواملي از قبيل باورها و ايدههاي نادرست، اطلاعات ناكافي، كمبود وقت، تفكر مبتني بر عادات و سنن، قضاوتهاي منفي، ضعف در روابط انساني، تغيير درخواستههاي مديريت، ريسكگريزي، و طراحي و تخمين بالاتر از حد نياز ازجمله دلايل پايين بودن ارزش در پروژهها ميباشد. با آقاي دكتر بلوريان تهراني نيز اين پرسش را مطرح كرديم وي در اينباره اعتقاد داشت: كاربردهاي مهندسي ارزش در صنايع بسيار متفاوت و متنوع است و ميتواند شامل طراحي محصول، انتخاب مواد، نمونهسازي و انتخاب عوامل موثر در توليد (يا در فرايند توليد) باشد كه درنتيجه اجراي آن، ارتباط مستقيمي بين قيمتها، عملكردها و ارزشافزوده حاصل ميشود و محصولي با كيفيت مطلوب مشتري و قابل اعتماد به دست ميآيد كه ازنظر بازاريابي حائزاهميت باشد. اهداف مهم مهندسي ارزش آقاي مهندس رضايي در پاسخ به اين پرسش كه در اجراي پروژههاي صنعتي، مهندسي ارزش چه اهدافي را پي ميگيرد گفت، حجم زياد هزينههاي مالي (ريالي و ارزي) پروژههاي صنعتي در كشور و گستردگي و پيچيدگيهاي آنها، بهرهگيري از شيوههاي مطرح و موفق در زمينه تخصيص بهينه بودجه و صرفهجويي در زمينه اينگونه طرحها را ضروري ميكند. درحال حاضر تعداد بسيار زيادي از پروژههاي صنعتي به دليل كمبود نقدينگي و اعتبارات مالي عملاً راكد ماندهاند كه درصورت بكارگيري مناسب تكنيكهاي مهندسي ارزش چه بسا بسياري از آنها تكميل و راهاندازي شوند. مهندسي ارزش ميتواند بهعنوان شيوهاي كارآمد با اهداف، شناسايي و حذف هزينههاي غيرضروري، كوتاه نمودن زمان اجرأ و راهاندازي، بهينهسازي پروژههاي صنعتي (كليه زيربخشهاي صنعت) موثر واقع شود. مهندس انتصاريان نيز ضمن اشارهبه مديريت فرايند آن را با مهندسي ارزش هم رديف دانست و اهداف آن را چنين مطرح كرد، در مهندسي ارزش آنچه را كه در سالهاي دور مطرح بوده است، شبيهسازي ذهني از محصول و فرايندهاي بهتر و منابع آن است و اين شبيهسازي ذهني در يك فرايند با واحدهايي مثل زمان، توليد و قيمت تمام شده در مقاطع مختلف توليد و درمورد ارزش نهايي آن فعاليت در ارتباط با ارزش براي مصرفكننده يا مشتري گذارده ميشود. ما اين موضوع را به جاي مهندسي ارزش تحت عنوان مديريت فرايند ميشناسيم كه اگر اين مديريت در مرحله طراحي باشد تكنيكهاي بسياري در اين مقطع مطرح است. و آنچه كه مسلماً از اهميت خاصي برخوردار است انتظارات مشتري و مشخصات محصول موردنظر است. همچنين در ادامه فرايند تكنيكهاي ديگري نيز وجود دارد كه قيمت تمام شده و فعاليتهاي مختلف موجود در فرايند را تحت تاثير قرار ميدهد. همچنين تكنيكهاي مهندسي ارزش بهصورت نرمافزار نيز وجود دارند كه گاهي حتي به صورتON LINE نيز ميتوان تغييرات را به صورت جاري اعمال كرد و نتايج آن را ديد. ما از مباحث شبيهسازي ذهني به شبيهسازي كامپيوتري رسيدهايم و از نرمافزارهاي خاصي نيز بهره ميگيريم. البته نكته قابل ذكر اين است كه مهندسي ارزش در پروژههاي متفاوت قابل اجرا ميباشد و تنها در زمينه پروژههاي صنعتي دخيل نيست بلكه در اغلب فرايندها و براساس فلسفهاي كه شايد از پنج دهه پيش شكل گرفته است و شعور عمومي را نيز دنبال ميكند، قابل تعميم است. به اين دليل ميتواند منابع مختلفي را تامين كند. بيشتر از آنكه درباره مفيدبودن چنين تكنيكي بحث كنيم بايد محدوده عملكرد آن را تعريف نمائيم. اينكه مهندسي ارزش چه چيزي است و چه چيزي نيست، بهتر است بگوييم مهندسي ارزش نسبتهاي فراتر از انتظارات را بيش از آنچه كه قابليتهاي ما بيانگر آن است به ما نشان ميدهد. مهندس بابايي نيز از نگاه كارشناسانه اهداف مهم مهندسي ارزش را برشمرد و چنين گفت، در رابطه با بحث مهندسي ارزش در پروژههاي صنعتي و اينكه براي اين بحث چه محدودههايي را درنظرگرفت، ميتوان گفت؛ در تمام عرصهها و زيربخشهاي اين مقوله، جايگاه خاصي اختصاص داده شده است. مهندسي ارزش در زيربخشهاي اقتصادي و صنايع پشتيبانيكننده نيز بهعنوان نهال صنعت حملونقل اين بحث جايگاه مهمي دارد. بطوركلي هدف مهندسي ارزش «شناسايي و حذف هزينههاي غيرضروري و افزايش كيفيت كارايي يك محصول در طول عمر آن ميباشد». درباره اهداف كلان مهندسي ارزش ميتوان گفت، اين علم با فرض حفظ كاركردهاي اصلي و شاخصهاي كمي و كيفي با هدف ارتقأ بهرهوري در سازمان اهداف زير را دنبال ميكند. 1 - استفاده بهتر از منابع مالي 2 - كاهش هزينههاي اجراي پروژهها 3 - شناسايي آن دسته از عمليات اجرايي كه احياناًOVER DESIGN طراحي شده باشد. 4 - توجه به حفظ كاركردهاي اصلي هر فعاليت (كمي و كيفي) 5 - كاهش هزينههاي دوره بهرهبرداري (اين موضوع بسيار حائزاهميت است و در توان رقابتپذيري صنعت تاثيرگذار است) 6 - كمك به موجه شدن اجراي برخي از پروژهها 7 - جلوگيري از اتلاف منابع برگشتناپذير مثل انرژي 8 - در بازار رقابتي امروز مهندسي ارزش ميتواند كمك شاياني به كاهش قيمت تمام شده فعاليتهاي صنعتي كند. مهندسي ارزش و ويژگيهاي آن مهندس فرشيدنژاد از نگاه يك كارشناس صنعت به ويژگيهاي برتر مهندسي ارزش اشاره و آنها را اينگونه برشمرد: 1 - افزايش و تقويت كارگروهي بهمنظور ظهور استعدادها و برطرف شدن نگرانيها و ايجاد تفاهم در اعضأ پروژه صنعتي 2 - تقويت رويكرد كلاننگري به پروژههاي صنعتي 3 - بهدنبال ارضاي نيازهاي كارفرما و مصرفكنندگان نهايي با حداقل هزينه درتمام طول عمر پروژههاي صنعتي ميباشد. 4 - بهدنبال كاهش هزينهها ميباشد. 5 - كيفيت محصولات صنعتي را بهبود ميبخشد. آقاي مهندس رضايي در ادامه صحبتهاي مهندس فرشيدنژاد، كاربردهاي اين علم با ارزش در صنايع را مطرح كرد و گفت، كاربردها و درنتيجه نتايج حاصل از آن بسيار مهم و از نگاه اجرايي و كارشناسي كار بسيار ثمربخش است. زيرا بكارگيري دقيق و مستمر مهندسي ارزش موجب رضايت مشتريان و بالارفتن ارزش پروژه خواهدشد. روششناسي ارزش را ميتوان در زيربخشهاي صنعت بويژه صنايع بزرگ مانند، خودروسازي، نفت، پتروشيمي، حملونقل و... مورداستفاده قرار داد. مهندس بابايي از زاويه ديگري به اين پرسش پاسخ داد. وي گفت: از كاربردهاي مديريتي مهندسي ارزش در صنايع ميتوان به انجام صرفهجويي در استفاده از منابع محدود و نهايتاً بهرهگيري از اين منابع در ساير پروژهها اشاره كرد و نكته ديگر اينكه مهندسي ارزش يك فضاي مطلوبتري را ايجاد مينمايد. وجود درك متقابل در كارها ميان مشاوران، كارفرمايان و پيمانكاران در رابطه با پروژهها و ايجاد تصميمگيري مشترك از شاخصهاي مهم بكارگيري مهندسي ارزش ميباشد. - نقش ديگر مهندسي ارزش بسط و ترويج كار تيمي است. متاسفانه از نظر انجام كار تيمي در كشور دچار مشكل هستيم و ازنظر فرهنگي ترجيح ميدهيم كه كار تيمي انجام ندهيم و اين درصورتي است كه مهندسي ارزش به تشكيل تيم و انجام فعاليت را به افراد خاصي نميسپارد بلكه براساس متدولوژي روشهاي خلاقانه موجب بارش افكار در افراد ميگردد و زماني كه نقطهنظرات مطرح ميشود و تجزيه وتحليل ميگردد سيستماتيك اين اطلاعات پردازش شده موجب ارتقأ سطح كيفي و كمي فعاليتها ميگردد و نهايتاً موجب افزايش كيفيت و كاهش هزينهها ميشود. قابل ذكر است كه متدولوژي و روش انجام كار مهندسي ارزش با روشهاي سنتي متفاوت است. در روش سنتي، تفكرات و خلاقيتها محدود بوده است ولي در مهندسي ارزش تفكر خلاقانه مهمترين شاخص است و هدف آن توسعه و ارتقأ سطح خلاقيت است. - تمركز مهندسي ارزش، ويژگيهاي كاركردي محصول و خدمت است نه بر خود محصول و اين درحالي است كه در تفكرات سنتي شكل و ظاهر محصول بسيار حائزاهميت بوده است اما براساس مهندسي ارزش آنچه كه مهم است نيازهاي كاركردي محصول است. - تكيه بر فعاليت و كار تيمي موضوع ديگري است و در مهندسي ارزش بر آن تاكيد ميشود. در اين روش با بهرهگيري از كار تيمي حداكثر موفقيت حاصل ميشود. سلسله مراتب مهندسي ارزش از آقاي دكتر جبل عاملي پرسيديم آيا مهندسي ارزش داراي مراحلي است كه بايد به صورت يك فرايند اجرا شود؟ وي در پاسخ گفت: بله وجود دارد و بهطوركلي مراحل اجرايي مهندسي ارزش از سه بخش عمده تشكيل شده است: - آمادهسازيهاي پيش از مطالعه - انجام مطالعات مهندسي ارزش - اقدامات اجرايي پس از مطالعه توجيه مديريت، جلب نظر اركان پروژه، انجام آموزشهاي لازم، انتخاب طرح يا پروژه براي مطالعه، عقد قرارداد خدمات مهندسي ارزش و آشنايي مقدماتي با شرايط كار و زمانبندي مطالعات مهندسي ارزش و تشكيل تيم مهندسي ارزش ازجمله اقداماتي است كه قبل از شروع و فعال شدن فرايند اجرايي مهندسي ارزش بايد دنبال شود. همچنين لازم است پس از طي مراحل اجرايي مهندسي ارزش اقدامات لازم به منظور جلب نظر مديريت و ابلاغ براي اجراي پيشنهادات و ارزيابيهاي لازم صورت گيرد. فرايند مهندسي ارزش يك برنامه كاري مشخص ارائه ميدهد. اين برنامه كاري از فازهاي مختلفي تشكيل ميشود و در هر فاز سوالات كليدي در رابطه با عملكرد محصول و راههاي دستيابي به عملكرد مطرح ميشود. پاسخ به اين سوالات رويكردي است كه در مهندسي ارزش دنبال ميشود. در مراجع مختلف فازهاي اجرايي مهندسي ارزش به شكلهاي مختلفي طرح شده است. البته يك برنامه كاري مشتمل بر 8 فاز مي باشد كه انجام متوالي اين فازها منجر به تكميل يك برنامه كاري مهندسي ارزش ميگردد. مهندس انتصاريان به مفاهيم جديدتر نسبت به آنچه كه طي سالهاي گذشته از مراحل اجرايي مهندسي ارزش مطرح شده است اشاره كرد و آنها را در پنج مرحله برشمرد. وي گفت: به نظر من مهندسي ارزش را ميتوان در مراحل زير موردمطالعه قرار داد. 1 - در مهندسي ارزش شناخت مشتري و مصرفكننده و جايگاه آن است كه از اهميت خاصي برخوردار است چون اگر ما ندانيم كه مشتري كيست و چه انتظاراتي دارد، در فرايند مهندسي ارزش به انحراف كشيده ميشويم. 2 - بايد ببينيم كه محصول ما چيست؟ محصول ما درنهايت چه مشكلي را از مصرفكننده رفع خواهدكرد و چه فايدهاي براي او خواهد داشت. 3 - شناسايي دقيق فرايندهاي مختلف منتج به شكلگيري محصول مرحله بعدي است لازم است كه در چنين تحليلي از آخرين پديدههاي علمي در فرايندهاي مرتبط با موضوع و فعاليتهاي درون فعاليتها، استفاده شود. 4 - محورهاي تحليل و مشمول مهندسي ارزش را بايد در افزايش مرغوبيت و كيفيت و مطلوبيت براي مشتري و مصرفكننده، كاهش قيمت تمام شده و ميزان ضايعات و افزايش سرعت درنظرگرفت و براي هركدام از اينها شاخص مشخصي را تعريف و درجهت بهينهسازي آنها اقدام كرد. 5 - مواردي را كه در مهندسي ارزش با خصوصيات و ويژگيهاي قديمي آنها تعريف شده است، با شرايط امروز (قرن بيست ويكم) و روابط اقتصادي - تجاري و سياسي و... تطبيق دهيم. براي مثال موضوعاتي مثل قابليت انعطافپذيري، قابليت انطباق سريع با تحولات پيشبيني نشده، موردنظر قرار گيرد. بطوركل ميتوان گفت به علت روند سريع تحولات در محصولات نميتوان انتظار داشت كالايي به مدت طولاني در بازار دوام آورد. پس حتماً بايد امكان تغيير جهت دهي سريع در توليد لحاظ شود. درجايي ديگر از آقاي دكتر سليمي پرسيديم، مهندسي ارزش داراي چه مراحلي است كه بايد به صورت سلسله مراتب در صنعت اجرا شود. وي چنين پاسخ داد: بهطوركلي ميتوان گفت انجام فرايند مهندسي ارزش بر روي كليه پروژههاي صنعتي و عمراني شامل مراحل عمده است اين مراحل شامل بخشهاي زير ميشود: 1 - اطلاعات: اطلاعات موردنياز مانند هزينه انجام پروژه، موانع و منابع تاثيرگذار بر پروژه و... بهطور كامل و با نظر كارشناسان جمعآوري ميشود. 2 - تحليل دادهها: در اين مرحله پروژه با رويكردي كاركردگرا تحليل ميشود، به اين معنا كه كليه كاركردهاي لازم، اعم از فرعي و اصل، كه براي انجام پروژه موردنياز است شناسايي ميشود و هزينه انجام هر كاركرد با توجه به وضعيت فعلي، تخمين زده ميشود. 3 - خلق ايدههاي جديد: در اين مرحله با استفاده از انواع تكنيكهاي خلاقيت فردي - گروهي سعي ميشود ايدههاي جديدي براي بهبود كاركردهاي مشخص شده در مرحله قبل درجهت كاهش هزينه و ارتقأ كارآيي توليد شود. 4 - انتخاب ايده: در اين مرحله سعي ميشود از ميان ايدههاي توليدشده بهترين ايده با هزينه كمتر و كارآيي بيشتري انتخاب شود. 5 - پيشنهاد: ايده انتخاب شده در اين بخش را ميتوان به مديريت ارشد پروژه پيشنهاد داد تا درصورت تصويب به اجرأ درآيد. 6 - اجرا. كيفيت و مهندسي ارزش نقش مهندسي ارزش(V.E) در صنايع ازنظر افزايش كيفيت، پرسش ديگري بود كه با دوتن از كارشناسان مطرح شد. مهندس فرشيدنژاد در اينباره اعتقاد داشت، مهندسي ارزش رويكردي سيستماتيك، عملگرا، واقعبينانه و حرفهاي است كه بهمنظور آناليز و بهبود ارزش در يك محصول يا پروژه و يا سيستم صنعتي بايستي به كارگرفته شود. درحقيقت مهندسي ارزش روشي مناسب براي حل مسائل و كاهش هزينههاي بخش صنعت است كه درعين حال موجب بهبود عملكرد و كيفيت محصولات صنعتي ميگردد. مهندسي ارزش فرايندي براي دستيابي به بهترين نتيجه ممكن است بهگونهاي كه كيفيت، ايمني، قابليت اعتماد و قابليت تعمير با هر واحد پولي كه هزينه ميگردد، بهبود يابد. مهندس انتصاريان نيز با نگاهي مشابه در اين مورد افزود، اگر محدوده اين تكنيك را نسبت به آن چيزي كه در سالهاي گذشته مطرح بوده است، گستردهتر كنيم، مسلماً ميتوانيم تاثيرات بسيار مثبتي در بخشهاي توليدي و خدماتي خود ملاحظه كنيم. در ترمينولوژي(TERMINOLOGY) مديريت جديد، منظور از ارزش همان ارزش يا ارج نهادن به نظر مشتري و مصرفكننده است و لذا چنين مسيري ما را به سوي رضايتمندي بيشتر ازسوي مشتري سوق و در دل مشتري جاي ميدهد. با ديدن ارزشها براي مشتري به عنوان شروع، ممكن است ساختار سازمانها و فرايندها متفاوت با آن چيزي كه الان وجود دارد باشد. درحال حاضر بهتر است معمولاً ارزشها را از ديدگاه صاحب صنعت ببينيم نه از نگاه مشتري. براي مثال اگر مهندسي ارزش در نظام آموزشي ديده شود و ارزش براي مصرفكننده مورد هدف قرار گيرد كاملاً مشخص است يعني تربيت يك فارغالتحصيل دانشگاه زماني ارزش محسوب ميشود كه اين فرد از تحصيلاتي كه در دانشگاه گذرانيده است، بتواند مستقيماً در كارش بهره گيرد. در غير اين صورت فرايند آموزش بدون اتصال به فرايند يادگيري و فرايند يادگيري بدون اتصال به فرايند بازدهي صورت ميپذيرد. مهندسي ارزش در ارزيابيها با دقت لازم نيز بكار گرفته شود به عنوان مثال نبايد شاخص عملكرد يك دانشگاه را تعداد ساعات آموزش يا تعداد فارغالتحصيل در نظر گرفت بلكه اينها بايد در قالب شاخصهاي مصرف منابع ديده شوند كه قاعدتاً بايد مشمول صرفهجويي نيز شوند. متاسفانه در كشور ما شاخصهاي آموزش كه معناي آن ميزان بازدهي فارغالتحصيلان است، وجود ندارد و شاخصهاي ديگري در مباني آكادميك بايد درنظر گرفته شود. اگر مشابه اين موضوع را در نيروي انتظامي درنظر بگيريم ارزش از ديد مخاطب يا مصرفكننده همان خدمات نيروي انتظامي است و مسلماً به سمت درجه امنيت در حوزه استحفاظي يك مركز نيروي انتظامي و درجه بهينه آن سوق مييابد. پس بايد شاخصي را بيابيم تا ميزان ايجاد امنيت را تعريف كند نه فعاليتهايي را كه يك سازمان ازنظر اجرايي انجام ميدهد. دستاوردهاي مهندسي ارزش و بالاخره آخرين پرسش تدبير درباره مقوله مهندسي ارزش چگونگي دستاوردهاي آن است. به اين پرسش پاسخهاي قابل توجهي داده شد. دكتر جبل عاملي در اين باره اعتقاد داشت؛ اسناد و مدارك موجود حاكي از صرفهجوييهاي عمده در مطالعات مهندسي ارزش ميباشد، بهگونهاي كه پتانسيل صرفهجويي در طرحهاي مختلف بين 10 تا 30 درصد حجم سرمايهگذاري بيان شده است. هرچند صرفهجوييهاي عمدهتري نيز ممكن است در هزينههاي دوره عمر طرحها بدست آيد. در اين بين طرحهاي صنعتي و عمراني داراي پتانسيل صرفهجويي بالاتري هستند در اين طرحها به ازاي هر واحد پولي كه براي مطالعات مهندسي ارزش هزينه ميشود، تا 20 واحد پولي صرفهجويي در هزينههاي دوره عمر پروژه گزارش شده است، هرچند در برخي موارد استثنايي رقم صرفهجويي تا 145 برابر هم ذكر شده است. درحال حاضر حجم سرمايهگذاري در طرحهاي صنعتي و عمراني در كشور ما رقم قابل توجهي است و لذا زمينه بسيار مناسبي جهت انجام مطالعات مهندسي ارزش در اين طرحها فراهم است و حتي درصورتي كه مطالعات مهندسي ارزش بتواند كمترين دستاورد ثبت شده، يعني صرفهجويي ده درصد در هزينهها را نيز بهدنبال داشته باشد، حجم صرفهجويي در هزينه اين طرحها رقم بسيار بزرگي خواهدشد و با اين بخش از بودجه صرفهجويي شده قادر خواهيم بود طرحهاي اولويتدار بيشتري را نيز فعال كنيم. مهندسي ارزش باتوجه به محدوده كار و قابليتهاي تيم مجري، توانايي بررسي مشكلات و مسايل را منطبق با نظر طراح پروژه يا كارفرما داشته و آن را با نظر مصرفكننده و بهرهبردار نهايي مقايسه ميكند و بهترين راهحلها را پيشنهاد ميدهد. درحال حاضر فرايند مهندسي ارزش در همه كشورهاي صنعتي و حتي كشورهاي حاشيه خليج فارس داراي رشد چشمگيري بوده است و يكي از اركان مهم در فرايند طراحي و اجراي پروژههاي صنعتي و عمراني بهشمار ميرود. و درنهايت دكتر بلوريان تهراني بهترين موارد استفاده از روشهاي مهندسي ارزش در ايران را طي چند سال اخير به صورت آمار عنوان كرد. وي گفت اين طرحها كه بيشتر طرحهاي عمراني محسوب ميشوند در اجرا به نتايج بسيار مطلوبي دست يافتهاند كه به قرار زير است: الف - در نماسازي داخلي تونل بزرگ رسالت در تهران و براي تعيين مناسبترين نما يعني گزينهاي كه بيشترين شاخص ارزش نسبت به هزينه را دارا باشد، از روش مهندسي ارزش استفاده شده است. ب - در بخش حملونقل در ايران (كه 15 درصدGDP را تشكيل ميدهد) و در برنامهريزي و اجراي پروژههاي ترابري اعم از نرمافزاري يا سختافزاري، مهندسين مشاور و پيمانكاران از روش مهندسي ارزش استفاده ميكنند. ج - در كارگاه سد مخزني البرز و در طرح انتقال مصالح، از روش مهندسي ارزش استفاده شده است. د - در طرح كانال كنترل سيلاب رامشير استان خوزستان، با استفاده از روش مهندسي ارزش، مسير كانال اصلاح شده است. ه' - در شبكههاي نيرو و توسعه صنعت برق ايران، براي حذف هزينههاي غيرضروري و بهبود طراحيها از مهندسي ارزش استفاده شده است. و - در طرح شبكه آبياري و زهكشي تجن مازندران، با استفاده از روش مهندسي ارزش، تغييراتي در طرح داده شد و صرفهجوييهاي قابل ملاحظهاي در زمان و هزينه اجراي طرح حاصل گرديدO . |
