نقش ويژگيهاي فردي در موفقيت سازماني

دكترمحمد حسين مشرف جوادي

كرت لوين رفتار افراد را تابعي از »شخصيت انسان« و »محيط« آنها مي داند. وي براين اعتقــاد بود كه اعمالي كه از انسانها سر مي زند احتمالاًً هردو عامل يعني »ويژگيهاي فردي« و »عوامل محيطي« در آن دخيل باشد. اما شايد اكثر اوقات، افراد يكي از اين دو عامل را به فراموشي بسپارند و سهواً يا عمداً آن را از دخالت در رفتار خود حذف كنند. تئوري كرت لوين كه به تئوري اسناد(ATTRI BUTION THEORY) مشهور است در ارتباط با فرآيندهاي شناختي افراد بوده و يك تئوري انگيزش فردي نيست بلكه در ارتباط با ادراك شخصي و رفتار بين افراد است و بعضي اوقات افراد براي قانع ساختن خود و يا ديگران يكي از اين دو عامل را فراموش، حذف و يا به يكي از آنها بيش از اندازه بها مي دهند. آنچه اهميت دارد اين است كه رفتار انسان از ديد خود فرد يعني عامل اجرا و يا اينكه از ديد ديگر شخص به عنوان مشاهده كننده مورد قضاوت و بررسي قرار مي گيرد. تحقيقات نشان مي دهد كه افراد در موضع اقدام كننده، رفتار خود را اكثراً به عوامل محيطي اسناد كرده و عــوامل شخصي را ناديده مي گيرنـــد ولي هنگامي كه در موضع مشاهده كننده قرار مي گيرند بيشتر به عوامل شخصي مجري (اجراكننده) تاكيد مي ورزند و عوامل يا شرايط محيطي را ناديده مي گيرند. معمولاً موفقيتها و كاميابيها در زندگي مانند كسب درآمد و يا نمره خوب از درسي را اقدام كننده يعني فرد يا دانشجو به عوامل شخصي خود (هوش، سخت كاري يا درس خواندن، دانش، استعداد و...) نسبت و يا اسناد مي كند ولي از ديد مشاهده كننده از قبيل اطرافيان شخص، استاد و يا پدر و مادر، موفقيت يا كاميابي فرد را به شرايط يا عوامل محيطي نسبت مي دهند در حالي كه مواردي كه عكس آن باشد مانند شكست در زندگي و يا مثلاً ديرآمدن سركلاس، قضاوتهاي اقدام كننده ويا مشاهده كننده ها، كاملاً عكس موارد فوق خواهد بود. يعني شكستها را معمولاً مجري به عهده شرايط و عوامل محيطي و مشاهده كنندگان به عهده مجري آن خواهند گذاشت. به طور كلي آنچه كه انسانهابه ويژه در دوران جواني به علت حساس بودن آن دوران، علت و يا باعث شكستهاي خود در طول زندگي مي دانند، معمولاً عوامل محيطي (چه در يك سازمان و چه در يك جامعه) مانند وضع نابهنجار اقتصادي، اجتماعي، سياسي و يا فرهنگي و يا احتمالاً در بي برنامگي، برنامه ناقص يا ضعيف دولت مي دانند. به زبان ديگر اگر نگوييم هميشه، اكثر اوقات، جوانان كنترلهاي خارجي كه البته فراتر از كنترلهاي داخلي هستند را مسئول عقب افتادگي، شكست و يا تاخير در برنامه هاي زندگي خود از قبيل برنامه هاي اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و... مي دانند. برفرض كه برنامه هاي جامع و كلان مملكت پاسخگوي نيازهاي اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي، معنوي و... يك فرد جوان نباشد، آيا بايد قابليتها و توانائيها و استعدادهاي فردي يعني بعد اول تئوري اسناد را هميشه تابع شرايط عوامل محيطي قرار داد يا اينكه با يك نگرش سيستمي به هردو عامل يعني عوامل »شخصيتي انسان« و »عوامل محيطي« نگريست؟ به هر حال چه عوامل محيطي مساعد بوده و چه نباشد، شخص مسلمان موظف است در زندگي شخصي خود به شكل علمي و سيستماتيك برنامه و هدف داشته و زندگي خود را فداي مشكلات و مسائل روزمره نكند. بلكه تلاش كند كه محيط و جامعه را به نفع برنامه هاي منظم و معقول منطقي خود در آورد نه آنكه خود در گرداب مسائل و مشكلات روزمره غرق شود. فردي كه در زندگي خود هيچ گونه برنامه اي ندارد محكوم به شكست در زندگي بوده و تابع مشكلات خود بوده و عملاً در زندگي دست به خودكشي زده است. در برنامه ريزي مهمترين عامل تعيين هدف است و هيچ برنامه اي نيست كه صددرصد مطابق برنامه تعيين شده و يا زمان مشخص شده حتماً به اجرا دربيايد، ولي به هرحال داشتن يك برنامه بد بهتر از بي برنامگي است. هرچند عوامل خارجي يا محيطي برروي عوامل شخصي و فردي تاثير خواهد گذاشت ولي به هرحال انسان بايد تحت هرشرايط برنامه و هدف براي زندگي خود داشته باشد. اين برنامه پيشنهادي جامع و سيستماتيك فردي بايستي به طور متعادل و هماهنگ حداقل شامل چهار قسمت زير باشد. بديهي است اولويتهاي هريك باتوجه به علايق، زمينه هاي قبلي و عوامل و متغيرهاي گوناگون كه در هر شخص متفاوت است، توسط خود فرد تعيين مي گردد. جنبه اقتصادي، جنبه اجتماعي، جنبه علم و دانش يا فرهنگي و بالاخره جنبه دين و مذهب. فقدان هريك از عوامل ذكرشده شايد باعث خلل جدي يا ناهماهنگي در زندگي هر انسان شود. طبق تئوري اسناد، رفتار (كه منجر به موفقيت يا شكست سازماني و يــا زنــدگي مي گردد) را تابع دو متغير »شخصيت و ويژگيهاي فردي« و »محيط« مي دانيم. در صورتي كه هريك از اين دو عامل را با عدد صفر جايگزين كنيم، نتيجه آن يعني رفتار انسان يا درجه كاميابي شخص صفر خواهد شد. اما اگر فرضاً هر عامل را با عدد 10 جايگزين كنيم حاصل آن 100=10×10 خواهد شد. اين در حالتي است كه »شرايط محيطي« در بهترين وجه ممكن و »عوامل شخصيتي يا ويژگيـــهاي فردي« نيز در حد ايده آل يا عالي ترين شكل باشد. اما اكنون فرض كنيم كه شرايط جانبي يا محيطي يك سازمان ويا در يك جامعه در حد متوسط يعني عدد 5 باشد. در اين حالت شخص بايد با داشتن هدف، سخت كاركردن و اصرار و مداومت در نائل شدن به هدف، تشخيص فرصتها و بهره برداري از آنها تا حد زيادي جبران خسارت ناشي از ضعف »عامل محيطي« را بكند. بديهي است حتي در اين صورت حداكثر عدد حاصله نيز 50=5×10 خواهد شد. اما همان طور كه اشاره شد، حالتي كه »عامل محيطي« ضعيف باشد، اگر كه شخص »عامل شخصيتي« خود از قبيل مهارتها، توانائيها، استعدادها و... را تابع عوامل محيطي قرار داده و دلسرد، افسرده و نااميد گردد، نتيجه نهايي آن بسيار پايين است و با شكست مواجه خواهد شد. به زبان ديگر ضعف در »عوامل محيطي« نبايد باعث ضعف در »عوامل شخصيتي« يا »عوامل فردي« بشود. خانم كارلي فيورينا، مدير عامل موسسه معروف (HEWLETT PACKARD) اخيراً در سخنراني خود كه در دانشگاه MIT در جمع كثيري از استادان و دانشجويان برگزار شد، به بعضي از اين عوامل شخصيتي كه مي تواند در موفقيت هر انساني نقش بسزايي داشته باشد اشاره كرد. وي كه 11 سال قبل مدرك خود را در رشته مديريت بازرگاني از همان دانشگاه دريافت كرده و در رشته فلسفه و تاريخ قرون وسطي نيز تخصص دارد اظهار داشت كه هميشه بايد شخص به نوآوري و خلاقيت بينديشد. براي اين كار نيازي به امكانات زياد نيست و در هر مكاني خلاقيت بروز پيدا مي كند. وي در مورد علت موفقيت خود مي گويد »رهبري تنها به حركات جسورانه و ريسكي وابسته نيست، بلكه به اعمال و رفتار جزيي نيز بستگي دارد«. به همين علت است كه موسسه HP تحت مديريت خانم كارلي فيورينا به دومين توليدكننده كامپيوترهاي شخصي در دنيا تبديل شده است. او در پـايــان صحبتهايش توصيه مي كند كه سعي كنيد خود را درگير هركاري بكنيد و به خود اطمينان داشته باشيد و هيچ گاه نااميد نشويد. وي هم اكنون الگويي براي زنان دنيا در زمينه بازرگاني و تكنولوژي به شمار مي رود. علاوه بر عوامل فوق، عوامل فردي بسيار ديگري وجود دارند كه هرانسان مي تواند در زندگي سازماني و يا اجتماعي خود به كار برده و تا حدي ضعفهاي ناشي از عوامل محيطي را بدين وسيله جبران كند: اول: سعي در استفاده از استعدادهاي نهفته در انسان و شكوفا كردن آن كه در هر انساني نهفته است ولي خود انسان به خاطر ضعف در خودباوري و اعتماد به خود و بالاخره اتكاء به نفس نمي داند، به طوري كه براساس تحقيقات، هر فرد كمتر از 20 درصد از استعدادهاي خود استفاده مي كند. سعي در بهره برداري از استعدادهاي نهفته در انسان كه جزء »عوامل فردي يا شخصيتي« است لازمه پيشرفت، موفقيت و كاميابي هر انسان است. بايد به خاطر داشته باشيم آنهايي كه باعث پيشرفت كشورهاي صنعتي امروز شده اند، ديروز جزء اقليت و شايد كمتر از 20 درصد از جمعيت آنها بوده اند. بنابراين، انسان هوشيار و زيرك همواره مي كوشد كه جزء پيمان اقليتها يعني يك نابغه و يك قهرمان باشد، دانشمندان معتقدند كه حافظه انسان مي تواند ده هزار ميليارد كلمه را در خود نگه دارد. به عبارت ديگر حافظه انسان قادر است صدميليون جلد كتاب 600 صفحه اي را در خود جاي دهد. در كشور ما نيز همواره الگوهاي نابغه و موفق وجود داشته انـد كــه مي توانند براي هر انساني نمونه و سرمشق باشند. افراد نابغه اي همچون »بوعلي سينا« كه در 7 سالگي وارد مكتب شد و در 10 سالگي موفق به حفظ كامل قرآن شد (كه اين خود مقدمه اي براي فراگيري علوم ديگر شد). و در زمان معاصر پرفسور »سيد محمود حسابي« نمونه ديگري است كه درواقع بنيانگذار علوم نوين و دانشگاه در ايران است. وي قبل از 7 سالگي نزد مادرش قرآن مجيد را فرا گرفت و قبل از ورود به دبستان به فراگيري ديوان حافظ و گلستان وبوستان سعدي پرداخت. در تحصيلات دانشگاهي اش كه كلاً مدت هفت سال طول كشيد موفق به دريافت هشت مدرك از كارشناسي تا دكترا در رشته هاي ادبيات، پزشكي، مهندسي راه و ساختمان، رياضيات، ستاره شناسي، نجـوم، رياضي، بيولوژي، زيست شناسي، مهندسي برق و معدن و دكتراي فيزيك با كسب رتبه نخست گرديد. دوم : هميشه انسان بايد داراي هدف يا اهداف والا و طويل المدت باشد وبا محض رسيدن به آن هدف بايد هدف والاتري را انتخاب كند. باهدف بودن باعث شور و اشتياق در شخص مي شود و تاريخ و آينده متعلق به افرادي است كه صاحب هدف هستند. كاميابي و موفقيت امروزه كشورهاي پيشرفته، مديون استقرار يا وضع هدف يا اهداف ديروز آنهاست. اهداف بايد روشن و مشخص و قـابل اندازه گيري باشد همچنان اهداف بايد به مرحله هاي مختلف باتوجه به زمان تقسيم شوند، به طوري كه هر مرحله قابل اجرا باشند و بالاخره قاطعيت براي تصميم گيري و تمرين خودسازي براي اتخاذ تصميم و آماده سازي خود جهت مواجه با چالشها و سختي هاي زندگي است به طوري كه براي رسيدن به هر گلي بايد از خارهاي آن گذشت. سوم : باتوجه به زمان واستفاده بهينه از آن و بهره گيري مطلوب از دارايي و فرصتهاي طلايي، به طوري كه موفقيت و شكست هركس بستگي به نحوه استفاده از وقت و زمان دارد. چهارم: پرهيز از تنبلي و تلاش و كوشش مداوم و نترسيدن از مشكلات و وضعيتهاي بحراني. زندگي همچون يك صحنه جنگ طويل المدت همراه با رقابت و مبارزه است كه همواره بايد براي نائل شدن به هدف جنگيد. پنجم: تاكيد برروي آينده و نه گذشته، اعتماد به نفس و انجام امور با كيفيت خوب و محبوس نكردن فكر و ادراك خود در محل زندگي يا محيط كار. رمز موفقيت و كاميابي صرفاً در داشتن سرمايه هايي از قبيل ثروت، قدرت، مقام و شهرت و يا داشتن علم نيست. بلكه در نحوه استفاده از آنها از طريق ارتباط و تفاهم صحيح با مردم، محبت، مهرورزيدن به آنها و تقسيم علم، دانش و ثروت خود با ديگران است.1 منابع 1 - اوهايزر، رابرت، مديريت بهره وري از زمان، ترجمه محسن رئوفي، نشر اوحدي، 1375. 2 - برومند، زهرا، مديريت رفتار سازماني، تهران: انتشارات متون درسي: طرح درسنامه دانشگاه پيام نور، 1375. 3 - صالح، حسين، خردسال ترين دانشمند، تهران: موسسه جامعه القرآن الكريم، 1377. 4 - مشرف جوادي، اصول و متون مديريت در اسلام، همدان: انتشارات نور علم، 1378.