برتري يكصد شركت ايراني از نگاه آمار

مقدمه
در تعيين برتري يكصد شركت از ميان جمعيت بزرگي از شركتهاي دولتي و خصوصي كشورمان، شاخص هاي متعددي را مي توان ملاك برتري قرار داد، از جمله اين شاخص ها مي توان به ميزان دارايي هاي شركتها، سهم داراييهاي ثابت از كل داراييها، ميزان رشد صادرات غيرنفتي، سود، تعداد كاركنان، ارزش بازار، رشد و فروش و رشد اشتغال اشاره كرد. كه طي پنج سال اخير تا امروز، شاخص مهم در تعيين برتري يكصد شركت از كل شركتهاي فعال كشورمان، تنها شاخص فروش يا رشد فروش شركتها از اهميت ويژه اي برخوردار بوده است. به گفته صاحبنظران مسايل اقتصادي، علت انتخاب اين معيار كمّي، ميزان و چگونگي تعامل بنگاهها با ساختار اقتصادي كشور مي باشد^، اما باتوجه به اين دليل منطقي، پرسش مطرح اين است كه آيا نمي توان در آينده معيارهاي مهم ديگري را در تعيين ميزان برتري شركتهاي ايراني دخالت داد؟ معيارهايي چون رعايت اصول اوليه و مهم در برخورد با حقوق مصرف كنندگان، معيار رعايت استانداردها، رعايت اصول اخلاق حرفه اي، و معيار رعايت اصول اوليه در برخورد با منابع انساني شاغل در شركتها، رشد و افزايش كيفيت محصولات و خدمات توسط شركتها، ايجاد و افزايش اشتغال گسترده در كشور، ميزان رشد خلاقيتهاي مديريتي، معيار رشد و توسعه عملكردهاي مديريتي، حضور در بازارهاي جهاني، معيار رقابت با همتاهاي خود در بازارهاي بين المللي و بسياري از شاخص هاي كيفي و نه كمّي ديگر در فرايند كار شركتها.

بااميد به اينكه در بررسيهاي بعدي نوع فرايند شركتها و نيز چگونگي حركت آنها باتوجه به نوع عملكرد مديريتي شان در دنياي پررقابت امروز از جمله معيارهاي تعيين برتري شركتهاي ايراني باشد، شما را به مطالعه اين گزارش آماري دعوت مي كنيم.

به دنبال انتشار سالانه فهرست صدشركت برتر توسط سازمان مديريت صنعتي، امسال نيز براي ششمين سال از سوي اين سازمان فهرست صدشركت برتر سال 1381 (IMI - 100) منتشر شد. اين فهرست باالهام از رسالت سازمان با فراهم نمودن آمار و اطلاعات شفاف و مفيــد در مورد بنگاههاي اقتصادي كشور، فضاي روشن تري از كسب و كار اقتصادي كشور ارائه مي دهد و به مديران، پژوهشگران، سياستگذاران و عموم مردم ياري مي رساند تا شناخت و درك دقيقتري از ساختار مالي و اقتصادي صنايع و بنگاههاي اقتصادي بزرگ كشور بيابند.

در همين راستا گروه اقتصاد بخش تحقيق سازمان مديريت صنعتي طي يك نشست مطبوعاتي در محل اين سازمان چگونگي انتخاب و گزينش صد شركت برتر ايراني سال 81 را براي خبرنگاران رسانه هاي جمعي تشريح كرد.

در اين نشست آقاي دكتر مرداني، مدير بخش تحقيق سازمان مديريت صنعتي، آقاي درويش سرپرست گروه اقتصاد و آقاي مشرفي مجري طرح (IMI - 100) حضور داشتند كه به پرسشهاي خبرنگاران و رسانه ها پاسخ دادند.

آقاي دكتر مرداني در بخش نخست اين نشست، سخنان كوتاهي ايراد كرد و چنين گفت:

تداوم و تسريع روند توسعه بنگاههاي اقتصادي و در پي آن كل اقتصاد كشور، در گرو شناخت كامل و صحيحي از نقاط قوت و ضعف فعاليتهاي اقتصادي بنگاههاي كشور است و از آنجايي كه قوت و ضعف مفاهيم نسبي بوده و بر مبناي مقايسه استوار مي باشند، در اين فهرست با مقايسه صنايع و بنگاههاي اقتصادي كشور با يكديگر زمينه اي فراهـم مــي شود كه مي تواند راهنماي مفيدي براي مديران و سياستگذاران و سرمايه گذاران باشد و منجر به تحقيقات پژوهشگران در جهت شناخت فضاي كسب و كار از زوايايي تازه گردد.

وي افرود، مي دانيم كه ميزان اثرگذاري فعاليت يك بنگاه اقتصادي در ابعاد اقتصاد ملي، رابطه مستقيمي با ميزان فروش شركت دارد و فروش شركت، ميزان تعامل بنگاه را با ساختار اقتصادي كشور نشان مي دهد يعني هرچه بنگاهي تعامل بيشتري با ساير اجزا اقتصادي داشتــه باشد، رونـق آن نيز اهميـت بيشتري مي يابد. اما فهرست صدشركت برتر با تعيين بزرگترين شركتهاي ايراني، آنها را از جنبه هاي گوناگون مورد مقايسه و رتبه بندي قرار داده است.

اين مقايسه و رتبه بندي براساس اطلاعات مـالي مندرج در صورتهـاي مالي شركتـها مــي باشد كه در پاسخ به فراخوان عمومي و مكاتبات مستقيم و پيگيريهاي متعدد بعدي به دست آمده است.

آقاي درويش نيز در ادامه اين نشست، طي سخناني گفت: تصويري كه از وضعيت شركتها در اين آمار به دست آمده است، درواقع تصويري از فعاليتهاي اقتصادي آنها در ايران است. در اين آمار، بزرگي شركتها در حقيقت همان ضريب تاثير شركت در اقتصاد كل كشور است ولي به منزله اين نيست كه شركت حتماً داراي بيشترين ضريب تاثير (EXELENSIVE) باشد. در اين پروژه يكي از شاخصهاي تعيين برتري شركتها، ميزان فروش آنها مي باشد و اين به اين علت است كه فعل و انفعال شركتها از فروش منشاء مي گيرد بنابراين شاخص فروش از مهمترين شاخصهاي مورد بررسي ما قرار گرفت. ضمن اينكه ما در جهت توسعه كيفي كار و بهره گيري از شاخص هاي تلفيقي، در حال طراحي عملياتي هستيم كه به مفهوم برتري نزديك تر باشد.
آقاي دكتر مرداني نيز در اين باره چنين افزود، در آينده سعي براين است تا روند حركت شركتها به عنوان يك شاخص مهم مورد بررسي قرار گيرد و معرفي شركتها براين اساس صورت گيرد.
اين نشست در ادامه، شركتهاي ايراني را مورد مقايسـه و رتبه بندي قرار داد كه باهم مــي خوانيم:
رتبه بندي صد شركت برتر براساس شاخصهاي طرح
براساس جدول اصلي صد شركت برتر سال 81 (جدول فروش) از پنج شركت اول فهرست سال 81، دو شركت در گروه صنايع خودروسازي قرار مي گيرند (ايران خودرو و شركتهاي تابعه و سايپا و شركتهاي تابعه). دو شركت مادر يعني سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران و شركت ملي صنايع پتروشيمي نيز به ترتيب جايگاه اول و چهارم رتبه بندي 100 شركت برتر ايران را به خود اختصاص داده اند.

از اين شركتها شركت ملي صنايع پتروشيمي باارائه ارقام و صورتهاي مالي تلفيقي در قالب يك شركت مادر، امكان حضور در فهرست صد شركت برتر را در سال 81 يافته است. البته با توجه به روزآمدشدن فهرست صد شركت برتر براساس آمار و اطلاعات جديد شركتها، شركت ملي صنايع پتروشيمي درسال گذشته جايگاه سوم را از آن خود كرده بود. بانك ملي نيز پنجمين شركت بزرگ كشور است.

به اين ترتيب، سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران، شركت سهامي ايران خودرو و شركتهاي تابعه، شركت سهامي ايراني توليد اتومبيل (سايپا) و شركتهاي تابعه، شركت ملي صنايع پتروشيمي و شركتهاي تابعه و بانك ملي ايران پنج شركت اول فهرست سال 1381 مي باشند.

در انتهاي فهرست نيز شركت ارج با فروش 375/9 ميليارد ريال جايگاه صدم را در فهرست امسال به دست آورده است. اين در حالي است كه صدمين شركت سال گذشته (شركت ساسان) 323/3 ميليارد ريال فروش داشته است. به عبارت ديگر حداقل حجم فروش لازم براي ورود به جمع بزرگترين شركتهاي ايراني نسبت به سال گذشته 16 درصد رشد داشته است و از رقم 323 ميليارد ريال به حدود 376 ميليارد ريال افزايش يافته است.

به طور كلي امسال مجموعه شركتها از رشد فروش قابل ملاحظه اي نسبت به سال قبل برخوردارند كه با رشد اقتصادي كشور در سال 81 هماهنگ است. تا آنجا كه مجموعه صد شركت برتر ايران حدود 44 درصد از رشد فروش برخوردار بوده اند و ميزان فروش اين مجموعه از سال 1380 به سال 1381 از رقم 191545 ميليارد ريال به رقم 275551/1 ميليارد ريال رسيده است.

فروش 9 شركت بالاي فهرست بيش از 50 درصد فروش كل را شامل مي شود كه نشان دهنده درجه تمركز در وضعيت شركتهاي بزرگ ايران است. فروش شركت اول فهرست (سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران و شركتهاي تابعه) به شركت صدم برتر كشور (شركت ارج) حدود 119 برابر بزرگتر است.

در فهرست برترين هاي كشور، بيشترين صعود مربوط به شركت صنعتي بهپاك است كه با 57 پله صعود از رتبه 125 سال گذشته وارد فهرست صد شركت برتر امسال شده است و جايگاه شصت و هشتم را نيز به خود اختصاص داده است. شركت توسعه نيشكر و صنايع جانبي، سرمايه گذاري ملي ايران، صندوق بازنشستگي كشوري و گروه صنعتي سپاهان نيز به ترتيب از نظر صعود در فهرست در مراتب دوم تا پنجم قرار دارند كه تمامي آنها امسال به جمع صد شركت بزرگ ايران پيوسته اند.

به اين ترتيب امسال شركتهاي صنعتي بهپاك، شركت توسعه نيشكر و صنايع جانبي شركت سرمايه گذاري ملي ايران (سما)، شركت سرمايه گذاري صندوق بازنشستگي كشوري، شركت گروه صنعتي سپاهان، شركت ساخت ماشين آلات راهسازي ايران (هپكو) و شركت صنعتي محورسازان ايران خودرو، جزو تـازه واردان به جمع شركتهــاي بزرگ ايران مي باشند.

براين اساس با شناسايي صد شركت بزرگ ايران، فهرست (IMI - 100) براي سال 1381 مشخص و ساير شاخصهاي مالي و اقتصادي در مورد آنها مورد محاسبه قرار گرفت كه در ادامــه به آنها نيز پرداخته خواهد شد. اين شاخصها به شرح ذيل مي باشند:

1 - فروش
2 - رشد فروش
3 - فروش سرانه
4 - سود
5 - رشد سود
6 - كاركنان
7 - جمع دارايي ها
8 - سهم دارايي هاي ثابت از كل دارايي ها
9 - ارزش بازار
10 - صادرات
11 - صادرات سرانه
12 - بازده فروش
13 - بازده دارايي
14 - بازده دارايي (2)
15 - نسبت مالكانه
اين گزارش حاكي است كه براساس بيشترين رشد فروش، شركتهاي توسعه نيشكر و صنايع جانبي، شركت صنعتي بهپاك، شركت سرمايه گذاري ملي ايران (سما) شركت صندوق بازنشستگي كشوري و شركت مهندسي مشاور سازه گستر سايپا به ترتيب رتبـه هاي اول تا پنجم را به دست آورده اند.
گفتني است كه بيشترين سود قبل از كسر ماليات از آن هولدينگ شركت سهامي سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران مي باشد طوري كه ميزان سود سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران و شركتهاي تابعه 4564 ميليارد ريال است. پس از اين شركت به ترتيب شركت ملي صنايع پتروشيمي و شركتهاي تابعه، بانك صادرات ايران، شركت سهامي پتروشيمي بندر امام و شركت سهامي ايراني توليد اتومبيل (سايپا) و شركتهاي تابعه قرار دارند.

در اين آمار آمده است از لحاظ رشد سود باتوجه به شاخص رشد تعديل شده سود (تعديل شده به وسيله نسبت سود به فروش) شركتهاي سرمايه گذاري ملي ايران (سما)، شركت سايپا و شركتهاي تابعه، شركت سرمايه گذاري صندوق بازنشستگي كشوري، بانك صنعت و معدن و پتروشيمي خارك به ترتيب جايگاه اول تا پنجم را از آن خود كرده اند.

نسبت سود به فروش كه نشان دهنده بازده فروش شركتها است، نشان مي دهد كه جدا از شركتهاي سرمايه گذاري كه باتوجه به ساختار مالي آنها بديهي است كه نسبت سود به فروش بالايي داشته باشند، شركتهاي بانك صنعت و معدن، پتروشيمي خارك، سيمان سپاهان، سيمان تهران و بانك توسعه صادرات ايران، شركتهاي پربازده كشور هستند.

از لحاظ فـروش سرانـه، شركتهـاي سرمايه گذاري صندوق بازنشستگي كشوري، سرمايه گذاري غدير و شركتهاي تابعه، شركت سرمايـه گذاري بانك ملي و شـركت سرمايـــه گذاري ملي ايران (سما) در صدر قرار دارند كه باتوجه به ساختار فعاليت در شركتهاي سرمايه گذاري چنين مساله اي بديهي است. در ميان ساير شركتهاي فهرست، شركتهاي سازه گستر سايپا، طراحي و مهندسي ساپكو، مگاموتور و پتروشيمي خارك از اين نظر از وضعيت برتري برخوردار هستند. بانكها از لحاظ تعداد كاركنان همانند سالهاي گذشته در ميان 5 شركت بالاي فهرست، حضور بازدارند اما شركت گسترش و نوسازي صنايع ايران با 88423 نفر شاغل بيشترين حجم اشتغال را داراست. پس از آن بانك ملي ايران، شركت ايران خودرو و شركتهاي تابعه، بانك صادرات و بانك ملت به ترتيب رتبه هاي بعدي را به خود اختصاص داده اند.

شايان ذكر است كه از نظر حجم داراييها، بانكهاي كشور در صدر فهرست قرار دارند تا آنجا كه بانك ملي ايران با 163089 ميليارد ريال دارايي از اين نظر در جايگاه اول قرار گرفته است و ساير بانكها مانند صادرات، ملت، تجارت و نيز مجتمع ملي صنايع پتروشيمي و شركتهاي تابعه از اين لحاظ رتبه هاي بعدي را به خود اختصاص داده اند.
در همين آمار همچنين آمده است شاخص ارزش بازار در مورد شركتهايي كه سهامشان در اسفندماه 1381 در بورس اوراق بهادار مورد معامله قرار گرفته و محاسبه شده است، نشان مي دهد كه شركت سيمان فارس و خوزستان و شركتهاي تابعه از اين نظر در رتبه اول قرار دارند. شركتهاي ايران خودرو و شركتهاي تابعه، سيمان تهران، پتروشيمـي خارك و سرمايه گذاري بانك ملي رتبه هاي بعدي را به خود اختصاص داده اند.

نتايج بررسي صدشركت برتر سال 81 نشان مي دهد بيشترين صادرات با ميزان 674/288 ميليون دلار متعلق به هولدينگ شركت ملي صنايع پتروشيمي است و شركتهاي پتروشيمي بندر امام، كشتيراني جمهوري اسلامي ايران و شركتهاي تابعه، پتروشيمي خارك و صنعتـي دريايـي ايران (صدرا) در رتبه هاي بعدي قرار گرفته اند.

فهرست صد شركت برتر ايران در سال 1381 در سايت سازمان ارائه شده است.