‎ بازآفريني دولت دفع دموكراسي ارزش دولت
نويسنده : ديويد ازبرنمعرفي : فضل الله اميني

با زوال عصر صنعت و برآمدن عصر اطلاعات، اينجا و آنجا - خاصه در كشورهاي پيشرفته - تلاش براي نهادينه كردن ساختارهاي نو در امر حكومت آغاز شده است. در دوران زمامداري بيل كلينتون وال گور ساماندهي اين روند با تشكيل كميته بررسي عملكرد سازمانهاي دولتي در ايالات متحده آغاز شد. نتيجه كار آن كميته در قالب گزارشي به رئيس جمهور وقت تقديم شد. ترجمه فارسي آن گزارش كه نبرد با بوروكراسي نام داشت در همان زمان به همت روزنامه همشهري ابتدا به صورت پاورقي و سپس در قالب كتابي به همين نام منتشر شد و بحث بازآفريني دولت وارد حوزه هاي آكادميك كشور گرديد. ازجمله كساني كه در غرب از حيث ورود به اين بحث و آزمودن راهكارهاي هرچند محدود نام و آوازه اي يافته اند يكي هم باب استون آمريكايي است. اهميت باب استون عمدتاً به اين خاطر است كه او عمري را در يكي از مهمترين و بزرگترين مصاديق بوروكراسي يعني وزارت دفاع آمريكا (پنتاگون) كاركرده و درهمانجا طرحهاي خود را در زمينه متحول ساختن ساختارهاي دولت و ارتش آمريكا آزموده است.

آخرين كتاب او (اعترافات كارمند دولت) كه در سال ميلادي گذشته در آمريكا منتشر شد پر است از تجربه هاي شخصي و سودمند او در 30 سال تلاش و پيشگامي درجهت تغيير و مديريت آن. گرچه عمده تجربيات باب استون در حوزه وزارت دفاع و ارتش آمريكا بوده است اما چهره هاي بسياري از اهل علم و عمل نيز در گوشه و كنار آمريكا در اين حوزه كار كرده و مي كنند كه يكي از نامي ترين آنها ديويد ازبرن است. در 15 سال گذشته نتيجه كنكاشهاي ازبرن« و همكارانش به صورت سه كتاب برجسته و اثرگذار منتشر شده است كه به سبب اهميت مسئله در اين نوشته به معرفي آنها، هرچند به طور فشرده، مي پردازيم.

نخستين كتاب از اين سه گانه بازآفريني دولت نام دارد كه چاپ نخست آن در ايالات متحده در سال 1993 منتشر شد و كلينتون رئيس جمهوري وقت آمريكا خواندن آن را به همه مقامهاي منتخب‌- كه شمار آنها در آن كشور بسيار است - توصيه كرد.

ازبرن و تدگبلر در بازآفريني دولت در 10 فصل ويژگيهاي دهگانه دولت نو را به خوانندگان معرفي كرده اند: دولت راهگشا، دولت متعلق به جامعه، دولت رقابت، دولت رســـالت مدار، دولت نتيجه مدار، دولت مشتري مدار، دولت كارآفرين، دولت پيش بين، دولت نامتمركز و دولت بازارمدار.

چگونه مي توان سازمانهايي را كه بايد خدمتگزار مردم باشند اما خود را آقا و ارباب برحق مردم مي پندارند از اين پندار ناروا و نابجا دور كرد؟ چگونه مي توان سازمانهايي را كه دست در جيب مردم مي برند و گشاده دستانه ريخت و پاش مي كنند پاسخگوي مردم كرد؟ چگونه مي توان ذهنيت ارباب و رعيتي را از دولتمردان گرفت و به يكسو افكند و به جاي اين ذهنيت پوسيده، ذهنيتي نو و سالم پديد آورد كه درخور عصر دانايي باشد؟ چگـــونه مي توان نظام پادگاني را ريشه كن كرد و به جاي آن نهال نظامي خردورزانه و مشاركتي را كاشت؟

ازبرن و گبلر در بازآفريني دولت به اين پرسشها پاسخ مي دهند و در برابر ديدگان خواننده چشم اندازي نو مي گشايند. گرچه بحثهاي كتاب عمدتاً بر شواهد و مصداقهاي آن جامعه متمركز است اما به راستي هيچ مدير ايراني، در بخش عمومي و خصوصي - و حتي بخش سوم - از خواندن اين كتاب بي نياز نيست.

دومين كتاب دفع دموكراسي نام دارد كه ازبرن آن را با دستياري »پيتر پلستريك فراهم آورده و در سال 1997 منتشر شده است. كتاب، كه حجمي معادل بازآفريني دولت دارد، در سه بخش تنظيم شده است. بخش اول به توضيح مقدمات اختصاص يافته و در بخش دوم براي بازآفريني دولت پنج راهبرد معرفي شده است: راهبرد اول راهبرد اصلي يا راهبرد مادر است كه هدف نهايي را به وضوح مي نماياند. راهبرد بعدي راهبرد پيامدهاست. راهبرد مادر عواقبي دارد كه چاره انديشي براي آنها مستلزم راهبرد يا راهبردهايي مستقل است.

راهبرد سوم به ارباب رجوع / مشتري اختصاص يافته و ابتدا انواع مشتري، متابع، و ذينفع تعريف شده است. سازمانها بايد مشتريان اصلي و جنبي و متابعان و ذينفعان خود را به درستي بشناسند تا بتوانند درجهت تامين خواست آنها قدم بردارند.

راهبرد چهارم راهبرد كنترل است. بحث اصلي اين فصل خارج ساختن زمام امور از مركز و بالا و انتقال آن به پايين (= مردم) است. يكي از اصلـــي ترين لوازم اين جابه جايي، توان افزاكردن سازمانهاي مردمي و كاركنان است.

و سرانجام راهبرد پنجم به موضوع فرهنگ و آفرينش فرهنگهاي كارآفرين اختصاص دارد.

در بخش سوم بحث همسوساختن راهبردها و معرفي لوازم و سازوكارهاي بازآفريني مطرح شده است.

يكي از تفاوتهاي چشمگير دفع دموكراسي با بازآفريني دولت اين است كه حجم شواهد و نمونه هاي غيرآمريكايي در كتاب دفع دموكراسي به مراتب بيش از بازآفريني دولت است.

كتاب سوم، كه به تازگي منتشر شده است ارزش دولت نام دارد.
شايد خوانندگان بدانند كه در سالهاي آخر دهه 70 (ميلادي) اعتراض به افزايش مالياتها، به خصوص در غرب آمريكا، به نوعي عصيان يا شورش مالياتي منجر شد. استدلال موديان اين بود كه دستگاههاي دولتـــي پولي را كه مردم با تلاش بسيار گردمي آورند و به صورت ماليات تقديم دولت مي كنند، هدر مي دهند بنابراين، ديگر حاضر نيستند بر حجم مالياتها افزوده شود. ازنظر مردم، سازمان كارآمد سازماني است كه بدون افزودن بر حجم مالياتهاي دريافتي بيش از پيش در برآوردن نيازهاي مردم بكوشد. بنابه تعبير ازبرن هر دولت بهايي و ارزشي دارد و به خدمات دولت نيز بايد چون هر كالا يا خدمت ديگر،‌ در معادله عرضه و تقاضا و رقابت، نگاه كرد. عنوان ارزش دولت بازتاب همين نگرش است. در كتاب اخير، كه حاصل كار مشترك ازبرن و پيتر هاچينسن است، عمده ترين بحث نگرش به بودجه است. دولتها، چه فدرال و چه محلي، در بدترين بحران مالي پس از جنگ جهاني دوم به سر مي برند. رهبران اين دولتها با توسل به مسكّن هاي گونه گون - ترفندهاي حسابداري، راه حلهاي موردي، كـــاهش هزينه ها و افزايش كارمزدها و عوارض - تلاش مي كنند درد اين بحران را تخفيف دهند. ايدئولوژي هاي ورشكسته چپ و راست نيز از چاره كردن بحران عاجزند. از اين رو، نويسندگان كتاب به جستجوي راه سوم برآمده اند. به زعم آنها راه سوم تشكيل دولتي است نتيجه بين كه خواسته هاي شهروندان را به بهايي كه مايل به پرداخت آن هستند تــامين كند. آنها معتقدند هر دولت نتيجه بين بايد با پنج چالش اصلي دست و پنجه نرم كند:

1 - شناخت صورت مسئله؛
2 - تعيين ارزش دولت (تــدوين بودجه به شيوه اي نو)؛
3 - تعيين اولويتهاي دولت؛
4 - تخصيص منابع موجود به آن اولويتها؛
5 - تهيه برنامه تداركاتي براي هر مورد.
باقي كتاب به مرور رويكردهايي مي پردازد كه به دولت كمك مي كند تا به بهترين شكل خدمات موردنياز شهروندان را با منابع موجود تامين كند، ازجمله:

1 - بازنگري دايم در برنامه هاي دولت براساس آينده نگري؛
2 - ايجاد پيوند مستقيم ميان جويبار منابع و نقش سكانداري دولت؛
3 - بهينه كردن هيكل واندازه سازمانهاي دولتي؛
4 - تدارك خدمات به شيوه اي رقابتي؛
5 - تشويق عملكرد ثمربخش وحمايت از آن؛
6 - افزودن بر دامنه حق انتخاب مشتريان و شيوه و محل ارائه خدمت به آنها؛
7 - حذف مقررات دست و پاگير؛
8 - افزايش دامنه انعطاف سازمانها از يك طرف و افزايش پاسخگويي آنها از طرف ديگر.
خوشبختانه ترجمه فارسي هر سه كتاب به ترتيب و به زودي ازطرف يكي از ناشران كتابهـــــاي مديريت به علاقه مندان عرضه مي شود. خواندن اين كتابهاي رهگشا را به همه مديران، استادان، دانشجـــــويان، و ديگر علاقه مندان توصيه مي كنيم.