گزارشي از كارگاه آموزشي بازي‌هاي پنج‌دقيقه‌اي:

بازيهاي آموزشي
رويكردي نو در بهره‌وري آموزشي

سيدحميدرضا ميرمعزي

«بازي» از جمله مفاهيمي بوده است كه از ديرباز، علاوه بر كاركردهايي نظير سرگرمي و پركردن اوقات فراغت،‌ نقش آموزشي، تقويت قدرت خلاقيت و آفرينش‌گري نيز داشته است،‌ هر چند اين ابعاد بازي در كشور ما كمتر به شكلي هدفمند موردتوجه قرار گرفته است، اما در هر صورت مي‌تواند نقش موثري در فعاليتهاي آموزشي ايفا كند.
در شماره پيشين ماهنامه تدبير، پيش‌گزارشي از برگزاري كارگاه آموزشي بازيهاي آموزشي 5دقيقه‌اي تقديم خوانندگان محترم كرديم. در همان شماره وعده داديم كه گزارشي از كارگاه برگزاري اين همايش كه در روزهاي پاياني مهرماه در دانشگاه علامه‌طباطبايي برگزار مي‌شود، تهيه و در اين شماره تقديم خوانندگان محترم كنيم.
آنچه در پي مي‌آيد، گزارشي از اين كارگاه آموزشي دو روزه است.
دكتر انصاري‌رناني، مدرس اين دوره در آغاز جلسه در ارتباط با نقش بازيهاي آموزشي در يادگيري گفت:‌ بازيها نه تنها مي‌توانند به عنوان افزارهاي كمك آموزشي به كارگرفته شوند، بلكه مي‌توانند همچون افزارهاي آموزشي منشاء اثر باشند.
وي در همين ارتباط با ارائه مثالي افزود: دريكي از كلاسهاي آموزش فيزيك، استاد براي نشان دادن اثر خنثاي وزن بر دامنه نوسانات آونگ‌ها، به يك بازي متوسل مي‌شود. او آونگي بزرگ را از سقف كلاس آويزان مي‌كند و توسط كامپيوتر نمودار دامنه نوسانات تناوبي آن را اندازه مي‌گيرد. پس‌از آن خود به روي آونگ سوار مي‌شود و دوباره نمودار نوسانات را محاسبه مي‌كنند. همه دانشجويان ملاحظه مي‌كنند كه تغييري بين دو حالت وجود ندارد و علي‌رغم افزايش وزن خود استاد به آونگ تغييري در دامنه نوسان آونگ ايجاد نمي‌شود. اين استاد اگر مي‌خواست به صورت تئوريك اين موضوع را براي دانشجويان خود بيان كند، شايد تنها بخشي از آنها به درستي قانون نوسانات آونگ‌ها را درك مي‌كردند، اما همين گروه هم پس‌از مدتي اين قوانين را از خاطر مي‌بردند. اينك تصوير اين بازي در ذهن همه دانشجويان براي هميشه ثبت مي‌شود و هيچگاه هم آن را ازياد نخواهند برد و از اين دست مثالها كه بيانگر اهميت بازي در آموزش و يادگيري است،‌ زياد است.
استاد سپس در ارتباط با ساير كاربردهاي بازي گفت: من حتي در حل مسائل و موضوعات خانوادگي نيز از بازيها بهره‌ برده‌ام و اختلاف‌هاي پيچيده‌اي را با كمك همين بازيها حل‌نموده‌ام. احساس نشاط و سرزندگي كه بعداز بازي به ما دست مي‌دهد، مي‌تواند راهگشاي حل بسياري از مشكلات روزمره ما باشد. بنده شخصاً اين موضوع را در زندگي تجربه كرده‌ام و كدورت‌هاي زيادي به همين وسيله ازبين رفته است.
در بخش ديگري از كارگاه استاد انصاري‌رناني، يك بازي آموزشي به اين شرح مطرح كرد. وي با ترسيم يك مربع 4×4 شكل (1) از حاضران خواست كه تعداد مربع‌هاي اين مربع را محاسبه كنند.

شكل (1)

شما نيز، پيش از خواندن نتيجه در اين گزارش مي‌توانيد تعداد مربع‌هاي اين مربع را بازشماري كنيد؛ اما در اين كارگاه افراد متعدد، اعداد متعددي به دست آوردند. عدد 16نخستين و ساده‌ترين عددي بود كه به ذهن افراد مي‌رسيد. اما اعدادي مانند 20 و 29نيز توسط حاضرين بيان شد.
پس از تلاش ابتدايي شركت‌كنندگان، استاد براي حل اين معما چنين توضيح داد: براي حل مسائل پيش‌روي‌تان، بهتراست ابتدا آن را به اجزاي كوچكتر تقسيم كنيد. مثلاً در اين شكل ابتدا مربع‌هاي يك دريك را بشماريد و نتيجه را بنويسيد. آن‌گاه مربع‌هاي 2X2 و سپس مربع‌هاي 3X3 و درآخر هم مربع‌هاي 4X4 را.
با ارائه يك كمك‌كوچك پاسخها به جواب صحيح مسئله نزديكتر شد اما علي‌رغم راهنمايي دكتر، تنها يك نفر عدد 30 را كه پاسخ صحيح مسئله بود، به دست آورد. به نظر مي‌آمد كه عامل اصلي چنين موضوعي تشتت فكري و عدم تمركز لازم براي حل چنين مسائلي كه نياز به دقت و تمركز دارند، بود. قابل ذكر است كه بيشتر شركت‌كنندگان، عدد 29 را به دست آورده بودند و مربع 2X2 وسط شكل از چشمان آنها پنهان مانده بود.
دكتر انصاري آن‌گاه توضيحات خود را چنين ادامه داد: گاهي اوقات براي حل مسائل زندگي،‌ نياز است كه ما برخي جديتهاي‌مان را ذوب كنيم و آنها را كنار بگذاريم، اين امر پيش‌نياز تغيير (Change) محسوب مي‌شود و در اين تغيير، ما بيش از هر كسي ابتدا بايد از خودمان آغاز كنيم و تغييراتي كوچكي مانند شكل راه‌رفتن، طرز بيان، نوع معاشرت، چگونگي غذا خوردن و ... مي‌توانند منشاء ساير تغييرات قرار گيرند؛ اما در هر صورت بايد چارچوب اين تغييرات را نيز براي خودمان ترسيم كنيم.
وي با بيان مثالي درباره‌ شيوه‌هاي مختلف آموزش گفت:‌ من در كلاس رفتار سازماني خود به دانشجويانم مي‌گويم كه كلاس درس براي شما يك فرصت براي عرضه خودتان است. چرا فكر

مي‌كنيد كه بايد دركلاس بنشينيد و مطالبي را كه من مي‌گويم، ياد بگيريد؟ چرا فكر نمي‌كنيد كه از روش من، از روش ديگران، از اشتباه ديگران يا حتي اشتباه خودتان هم مي‌توانيد درس‌هاي بزرگي بگيريد.
وي در همين ارتباط ادامه داد: تاكنون به اين پرسش فكر كرده‌ايد كه چرا ما فكر مي كنيم كه تنها از گفته‌ها مي‌توان درس گرفت؟ بسياري از رفتارها و پديده‌هاي اطراف ما هستند كه مي‌شود از آنها اصول مهمي را يادگرفت. در ذهن دانشجويان، رفتارهاي ما بسيار تاثيرگذارتر از گفته‌هاي ما است.
انصاري رناني با تاكيد بر اهميت پژوهش در اين ارتباط گفت: بنده درباره رفتارهاي غيركلامي مشغول كار كردن و تحقيق هستم و مي‌دانم كه اهميتي درخور در شيوه‌هاي آموزشي دارد. طرز نگاه كردن، طرز خنديدن، برخورد با ديگران وحتي راه‌رفتن استاد در كار آموزش بسيار تاثيرگذار است و مي‌تواند نشان‌دهنده ظرفيت‌هاي ما و ديگران باشد.
عضو هيئت‌علمي دانشگاه علامه طباطبايي، با ارائه مثال ديگري در مورد مفهوم بهره‌وري به شركت‌كنندگان گفت: دركلاس بهره‌وري براي دوره كارشناسي، روزي از دانشجويان خواستم كه هريك اناري باخود به كلاس بياورند. آن‌گاه از آنها خواستم كه تصور كنند درخانه همين يك انار را دارند و پنج ميهمان براي آنها از راه مي‌رسد. از آنها پرسيدم چگونه اين انار را براي پنج نفر تقسيم مي‌كنيد؟ هريك به روشي انار را به تكه‌هاي كوچك تقسيم كرد؛ سپس من توجه ايشان را به دانه‌هاي له شده و آبكي و دسترسي ميهمانان به دانه‌هاي انار وهم‌چنين ظاهر تكه‌ها ونيز به ضايعات ايجاد شده جلب كردم تا مفهوم بهره‌وري را به خوبي دريابند.
وي با نتيجه‌گيري از اين مثال گفت:‌بهره‌وري؛ يعني بهبود فرآيندها. ما در بهره‌وري قصد اين را نداريم كه چاقو يا انار يا فرد را تعويض كنيم، مي‌خواهيم شيوه‌ها را تغيير دهيم، مي‌خواهيم فرآيندها را اصلاح كنيم و ازطريق بهبود فرآيندها به كيفيت بهتر دست يابيم. مي‌خواهيم با همان چاقو و انار هم بهترين نتيجه‌گيري را داشته باشيم. هم ظاهر تكه‌ها زيبا باشد، هم ضايعاتي نداشته باشيم و هم صدمه‌اي به دانه‌ها وارد نيايد.
استاد سپس در ارتباط با موضوع بهره‌وري يادگيري گفت:‌ بي‌ترديد شيوه‌هاي ارائه بهتر موضوعات و مطالب نيز در بهره‌وري يادگيري موثر است و در اين ميان بازيهاي آموزشي، با گشودن مسيري نو در يادگيري مي‌توانند نقش بارزي در بهبود بهره‌وري ايفا كنند و مي‌توانند به اساتيد كمك كنند كه ضمن اداره بهتر كلاس، راندمان آموزشي را نيز افزايش دهند.

عوامل موثر بر آموزش
دكتر انصاري درادامه بحث مربوط به دوره‌هاي آموزشي و روش‌هاي بالا بردن بهره‌وري يادگيري در كلاسهاي درس، دوازده عامل مؤثر بر دوره‌هاي آموزشي را اين‌چنين برشمرد:
1 - مؤثرترين عامل ياددهنده يا استاد مي‌باشد كه همه خصوصيات فردي و اجتماعي او در يادگيري دانشجويان تاثيرگذاراست.
2 - عامل يادگيرندگان: بدين معني كه با چه شيوه‌اي براي چه كسي دروس ارائه شود؟ شخصيت، نوع زندگي و حتي شأن اجتماعي دانشجو نيز در موضوع تدريس بسيار نقش‌آفرين و اساسي مي‌باشد.
3 - محتوي آموزشي كه به تركيب، ترتيب و تشريح متون و مباحث درسي مربوط است.
4 - محيط يادگيري، شامل، فضاي كلاس، نور، صدا، تخته‌سياه و...
5 - تصميم‌گيران و حاميان دوره‌هاي آموزشي كه وجود آنها براي استاد و دانشجو باعث ايجاد نوعي حس امنيت و آرامش مي‌شود.
6 - افزارهاي آموزشي كه بحث بسيار مهمي در بحث آموزش مي‌باشد. (تفاوت افزار با ابزار در كاربرد آنها است. اسبابي كه درمسير آموزش و اصولاً مباحث مرتبط با روح و روان آدمي به كار مي‌رود، افزار ناميده مي‌شود و لوازمي كه كاربرد غيرمعنوي دارند، ابزار ناميده مي‌شود. همچون: قاشق، چاقو، آچار و...)
7 - شيوه آموزش يا روش تدريس استاد
8 - برنامه آموزش و انسجام آن
9 - اندازه‌گيري
10 – اجرا و انسجام آن
12 - بازخورد و تعامل بين استاد و دانشجو
13 - پيگيري و استمرار، به مفهوم حساسيت و دقت‌نظر استاد نسبت به وضعيت تحصيلي دانشجو و مداومت و پيگيري اين مسئله توسط استاد.
وي در ادامه با تبيين مهارتهاي لازم براي يك استاد و مدرس خوب، با ارائه مثال جالبي گفت: براي يك استاد خوب،
ويژگيهاي متعددي را مي‌توان برشمرد؛

اما برخي از مهمترين اين ويژگيها به زبان انگليسي عبارتند از Attitude, Leadership, Love, Knowledge, Hardwork و....
دكتر انصاري سپس گفت: اگر به حروف انگليسي به ترتيب A-Z ارقام يك تا 26 را بدهيم، براي واژه‌هاي مندرج در شكل (2) كه هريك مبين يكي‌از صفات لازم يك استاد مي‌باشد، رقمي به دست مي‌آيد كه با اهميت آن ويژگي تطابق عجيبي دارد.
مدرس، در بخش ديگري از سخنان خود، به چگونگي استفاده از بازيهاي آموزشي در فرآيند آموزش اشاره كرد. وي در همين ارتباط با بيان تذكراتي گفت: براي بهره‌گيري مناسب از بازيهاي آموزشي، اساتيد بايد به چند نكته توجه كنند. نخست آنكه، آموزش‌دهنده نبايد بازيها را تكرار كند، بنابراين استاد بايد توجه داشته باشد كه اگر بازي خاصي را يك‌بار براي دانشجويان مطرح نمود، بارديگر آن را ارائه نكند. نكته بعدي اهميت پيچيدگي بازيها است. يك بازي ارائه شده بايد آن‌چنان مهيج و جالب باشد كه نتوان به راحتي به جواب آن دست يافت و نياز به تفكر و جستجو داشته باشد؛ بنابراين بازي نبايد ساده و بي‌تحرك و بي‌هدف باشد و پيچيدگي و جذابيت آن بايد درحدي باشد كه توجه همه را جلب نمايد.
وي در همين ارتباط ادامه داد: موضوع ديگر، تطابق بازيها با آداب و سنن ملي و مذهبي ماست كه رعايت اين ويژگي از ملزومات ارائه آنها در محيطهاي آموزشي است. يكي ديگر از موضوعاتي كه بايد به آن توجه داشت، مسئله زمان مطرح كردن يك بازي است. استاد دقيق و نكته‌سنج در هنگامي‌كه به هر علتي فضاي كلاس را آماده ارائه بازي نمي‌بيند، از مطرح كردن آن پرهيز مي‌كند. براي دستيابي به بهترين نتيجه، بايد زمان مناسب ارائه بازي را پيدا كنيم. مهارت استاد در انجام يك بازي نكته ديگري است كه بايد اساتيد محترم به آن توجه داشته باشند واز انجام بازيهايي كه خود مهارت و تردستي لازم را درآن به دست نياورده‌اند، بپرهيزند.
در پايان تاكيد مي‌شود كه اين كارگاه آموزشي با حضور اساتيد دانشگاه برگزار شده بود و با استقبال مناسب شركت‌كنندگان نيز روبرو شد، از جمله اينكه شركت‌كنندگان ابراز مي‌كردند كه با استفاده از اين شيوه مي‌توانند بر طراوت و شادابي فضاي آموزشي بيفزايند و فارغ از فضاهاي آموزشي و دانشگاهي،‌ در فضاي خانوادگي و فضاهاي دوستانه نيز مي‌توان تحولات مثبتي ايجاد كرد.
گفتني است،‌ طبق اعلام آقاي دكتر انصاري‌رناني،‌ نتيجه تحقيقاتي كه در ارتباط با بازيهاي آموزشي و كاربردهاي آن انجام شده است،‌ بناست كه تا پايان سال ايشان كتابي را منتشر كنند؛ البته اين كتاب بناست كه در كشور مالزي منتشر شود،‌ در صورت دريافت خبر انتشار اين كتاب، آن را به اطلاع خوانندگان محترم تدبير مي‌رسانيم.