در همايش بين‌المللي «جهاني‌شدن»، «خصوصي‌سازي» و «عدالت اقتصادي» مطرح شد:

رويكردهاي جهاني شدن
تهديدها و فرصتها

مريم چهاربالش
Maryam_chaharbalesh@yahoo.com

جهان بدون مرز، هر چند دنياي آرماني بشر به نظر مي‌رسد، اما در نهايت رسيدن به چنين دنيايي با چالش‌هاي متعددي روبروست. تنوع فرهنگ‌ها، حل تعارض‌هاي بين قدرت‌هاي غالب و مغلوب، تحقق ابعاد مختلف عدالت و ... از جمله جدي‌ترين چالش‌هاي تحقق دنياي بدون مرز، يا با مرزهاي كم‌رنگ است.
مجموعه اين تحولات كه امروزه به يكي از پاراديم‌هاي مهم دنيا تبديل شده است را به اصطلاح «جهاني‌شدن» (Globalization) مي‌گويند. اين فرآيند داراي ابعاد مختلفي است و در اين سال‌ها فراز و نشيب‌هاي زيادي را پشت سر گذاشته است. يكي از ابعاد مهم اين تحول،‌ بعد اقتصادي آن است كه بيشتر در قالب سازمان جهاني تجارت (WTO) تحقق پيدا كرده است.
از سوي ديگر كشور ما نيز در ابعاد داخلي با تحولات عمده‌اي روبروست. موضوع پيوستن هر چه بيشتر به بازار كسب و كار در دنيا، الحاق ايران به سازمان جهاني تجارت و آماده‌سازي بسترهاي اين تحولات اقتصادي از جمله مهم‌ترين چالش‌هاي داخلي است.
در كنار اين تحولات، لزوم به سلامت پشت سر گذاشتن اين دوران گذار، به گونه‌اي كه عدالت اقتصادي و اجتماعي نيز با كمترين لطمه روبرو شود، خود موجب بروز مسائل جدي‌تري شده است كه لزوم همكاري و هم‌فكري هرچه بيشتر مديران، صاحب‌نظران و انديشمندان را مي‌طلبد.
در همين راستا همايش جهاني‌شدن،‌ خصوصي‌سازي و عدالت اقتصادي، از سوي مركز ملي مطالعات جهاني شدن، اتاق بازرگاني و صنايع و معادن ايران و سازمان خصوصي‌سازي در دي‌ماه 1386برگزار شد.
در اين همايش، مديران اقتصادي و سياسي كشور در تعامل با يكديگر، تلاش كردند تا بخشي از تحولات پيش رو را را به چالش بكشند. در اين همايش افرادي مانند رئيس مجلس شوراي اسلامي، وزير اموراقتصادي و دارايي، رئيس سازمان خصوصي‌سازي كشور و رئيس اتاق بازرگاني ايران سخنراني كردند. در كنار اين مديران، كارشناسان و صاحب‌نظران عرصه جهاني شدن نيز به ارائه نظرات خود پرداختند كه در ادامه به بررسي برخي مباحث مطرح شده در اين جلسه مي‌پردازيم.

حداد عادل در اين جلسه، ضمن به چالش كشيدن جهاني شدن گفت: بي‌ترديد جهاني شدن براي ما يك چالش محسوب مي‌شود. به دليل اين‌كه ما از يك سو خصوصي‌سازي را به عنوان يك دستور كار فوري در دست داريم، از سوي ديگر عدالت اقتصادي و اجتماعي براي نظام ما يك آرمان محسوب مي‌شود و از ديگر سو خودمان را در معرض پيوستن به جريان‌هاي بين‌المللي مي‌بينيم كه هر يك از اين سه عامل چالش‌هاي خاص خود را دارد و در برخي موارد در تضاد و تعارض با هم قرار مي‌گيرند، به عنوان نمونه در نظر همه «خصوصي‌سازي» و «عدالت» دو امر متناقض است كه ما بايد اين تناقض‌ها را حل كنيم.
رئيس مجلس هم‌چنين گفت: اين‌چالش‌ها تنها منحصر به كشور ما نيست، در سطح جهان نيز با تقويت حركت‌هاي ملي‌گرايانه اين چالش‌ها جدي شده است، تا جايي كه امروز اين سوال به صورت جدي مطرح شده است كه از بين حركت‌هاي ملي‌گرايانه و تمايل‌هاي جهاني‌شدن كدام‌يك بر ديگري غلبه خواهد كرد؟ و يا آيا اين دو با هم مي‌توانند پيش بروند.
وي در همين ارتباط ادامه داد: سوال‌هاي ديگري نيز در اين حوزه مطرح است كه انديشمندان براي پاسخ‌گويي به آن بايد فكر كنند. از جمله اين‌كه آيا جهاني‌شدن مي‌تواند وضع بشر را بهبود ببخشد؟ يا آيا دنياي آينده اگر جهاني بشود، دنياي بهتري خواهد بود و دنيايي خواهد بود كه اخلاق و صلح در آن تحقق پيدا خواهد كرد.
حداد عادل در پاسخ به اين ابهام‌ها گفت: به نظر مي‌رسد تا وقتي انسان در درون خود به اخلاق و صلح نرسد و اين اصول با عدالت پيوند نيابد، جهاني شدن نمي‌تواند به بهبود وضع جهان كمك كند و مهم‌تر اين‌كه اگر عدالت در باور انسان‌ها ريشه پيدا نكند، كار بدتر خواهد شد. به عنوان نمونه با بحران محيط‌زيستي كه امروز دنياي مصرفي ايجاد كرده است، آينده بشر در هاله‌اي از ابهام قرار گرفته است و اصلاَ مشخص نيست كه آيا جهاني باقي مي‌ماند كه انديشمندان به جهاني شدن آن بينديشند يا خير؟
رئيس مجلس شوراي اسلامي در ادامه به تحليل شرايط ايران پرداخت و گفت: جهاني شدن براي اقتصاد ما هم مي‌تواند فرصت ايجاد كند و هم موجب تهديدهايي براي كشور شود و همه اين‌ها بستگي دارد به اين‌كه ما با هوشمندي بتوانيم فرصت‌ها و تهديدها را بشناسيم و در برنامه‌ريزي‌هاي‌مان با هر كدام از آن‌ها به نحو مقتضي برخورد كنيم
وي سپس به مساله خصوصي‌سازي و كاهش حجم دولت اشاره كرد و گفت:‌ اقتصاد دولتي هميشه توام با ويژه‌خواري بوده است، به همين دليل هم نظام‌هاي دولتي با مشكل فساد روبرو هستند، هم‌چنين با توجه به ويژگي‌هاي اقتصاد دولتي، انگيزه رشد و پيشرفت در اقتصاد دولتي كم است؛ به عبارت بهتر اقتصاد دولتي، چاق اما ناكارآمد است.
حدادعادل، در ارتباط با خصوصي‌سازي گفت: هر چند عدالت اقتصادي و خصوصي‌سازي دو مفهوم هستند كه پيوند آن‌ها مشكل به نظر مي‌رسد، اما با خصوصي‌سازي مي‌توان فرصت‌هاي بهتري را حتي براي كاركنان دولت هم ايجاد كرد و چه بسا تجربه خودمان نيز همين امر را نشان مي‌دهد. به عنوان نمونه، از هنگامي كه نظام مالياتي كشور به خوداظهاري تغيير پيدا كرده است، برخلاف انتظار همگان حجم ماليات‌هاي دريافتي دولت كاهش پيدا نكرده است؛ در ادامه اين مسير هم ما با بسط خصوصي‌سازي مي‌توانيم نظام مالياتي را تقويت كنيم و در اين بستر كاركنان دولت نيز با شرايط بهتري زندگي خواهند كرد، چون دولت درآمدهاي مالياتي بهتري خواهد داشت، بنابراين كاركنان دولت نيز به تحقق اين اهداف كمك كنند.
يكي ديگر از سخنرانان اين همايش دكتر سيدمحمدعلي موسوي بود كه سخنراني‌اش را با موضوع رويكردهاي غالب در جهاني شدن ارائه كرد.
وي در همين ارتباط گفت: سه رويكرد عمده در دنيا نسبت به جهاني شدن وجود دارد. يك دسته از افراد كه به Pro Globalization معروفند، معتقدند كه جهاني شدن يك فرآيند گريزناپذير است و براثر تكامل بشر به وجود آمده است، بنابراين كسي هم نمي‌تواند مانع آن بشود.
موسوي دسته دوم را Anti Globalizationها خواند و گفت: اين دسته به جهاني‌سازي به ديد استعماري نگاه مي‌كنند و جهاني‌شدن را بيش از آن‌كه يك فرآيند ببينند، يك برنامه مي‌بينند كه توسط غرب هدايت مي‌شود، بنابراين بر هر نحوي مي‌خواهند با آن مخالفت كنند.
سخنران در ارتباط با دسته سوم نيز گفت: دسته سوم كساني هستند كه معتقد به نگاه بينابيني هستند. اين افراد معتقدند كه جهاني‌شدن يك فرآيند تكاملي نيست، بلكه فرآيندهاي تكاملي و سياسي مي‌تواند آن را تغيير دهند. اين دسته در آرمان‌هاي‌شان به دنبال جهاني‌شدن جايگزين مي‌گردند و معتقدند كه جهاني‌شدن با يك نسخه واحد وجود ندارد كه همه كشورها ناگزير از تبعيت آن باشند، بلكه هر كشوري منطبق با شرايط خود مي‌تواند در اين مسير حركت كند.

امروز ناكامي در به فرجام رساندن مذاكرات چندجانبه در سازمان جهاني تجارت و افراط در اقدامات يك‌جانبه‌گرايانه نظامي و سياسي در مناسبات بين‌المللي، حركت قاعده‌مندسازي فرآيند جهاني‌شدن را به چالش كشانده است.

موسوي در سخنان خود تصريح كرد: به تبع هر يك از اين ديدگاه‌ها، رويكردهاي متفاوتي نسبت به جهاني شدن شكل گرفته است. برخي افراد نسبت به اين فرآيند نااميد هستند و با ديد شك به آن نگاه مي‌كنند، برخي ديگر تسليم مطلق اين فرآيند هستند، اما دسته سوم معتقدند كه فعاليت‌هاي بشر مي‌تواند جهت اين فرآيند را تغيير دهد، يعني طبق اين نگاه «روش» اهميت پيدا مي‌كند و با روش مي‌توان در اين فرآيند به شكل پويا تعامل كرد و جلوي بسياري از عواقب سوء را گرفت.
وي در پايان اين چنين گفت: البته در همه اين شرايط نبايد فراموش كنيم، كه هم‌اكنون بخش اعظمي از تجارت در دنيا در دنياي پيشرفته صورت مي‌گيرد، به عنوان نمونه هم‌اكنون60درصد سرمايه‌گذاري‌هاي خارجي توسط كشورهاي توسعه‌يافته صورت مي‌گيرد و 70درصد سرمايه‌ها نيز توسط همين كشورها جذب مي‌شود كه همه اين عوامل به چالش‌هاي كشوري مانند ما مي‌افزايد.
رئيس اتاق بازرگاني ايران نيز، كه از سال‌هاي گذشته به صورت متمركز در ارتباط با «جهاني‌شدن» فعاليت داشته است، در اين كنفرانس سخنراني داشت. وي با تاكيد بر عنصر «مشاركت» در فرآيند جهاني‌شدن گفت: امروز ناكامي در به فرجام رساندن مذاكرات چندجانبه در سازمان جهاني تجارت و افراط در اقدامات يك‌جانبه گرايانه نظامي و سياسي در مناسبات بين‌المللي، حركت قاعده‌مندسازي فرآيند جهاني‌شدن را به چالش كشانده است.
وي در همين ارتباط ادامه داد: در اين شرايط، فضا براي ظهور بازيگران كوچك بيش از گذشته فراهم آمده است و اين امر با مشاركت در سطح ملي و گشودن فضاي كسب و كار و ابتكار فراهم مي‌شود و اگر ما فرآيند خصوصي‌سازي را به درستي طي كنيم در حقيقت راه را براي مشاركت هر چه بيشتر گروه‌هاي مختلف فراهم آورده‌ايم كه همين امر مي‌تواند به عاملي براي موفقيت ما در عرصه جهاني تبديل شود.
نهاونديان هم‌چنين تاكيد كرد: تنها با مشاركت فعال در فرآيند جهاني شدن است كه مي‌توان جهاني‌شدن عادلانه را در شكلي واقع‌بينانه تحقق بخشيد.